1944

Fotografie z Powstania Warszawskiego 

Warsaw Rising Museum

Wystawa prezentuje fotografie wykonane przez Prasowych Sprawozdawców Wojennych Komendy Głównej Armii Krajowej (PSW) w trakcie Powstania Warszawskiego. PSW to fotoreporterzy przeszkoleni konspiracyjnie w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego w celu dokumentowania zbrodni niemieckich, przygotowywania materiału wywiadowczego oraz fotografowania akcji dywersyjnych polskiego podziemia. Wielu z nich do dziś znamy tylko z pseudonimu, o innych wiemy znacznie więcej. Przedstawiamy sylwetki pięciorga z nich: Stanisław Bala „Giza” to fotograf i operator powstańczej kroniki filmowej, jego siostra Halina Bala-Reuger „Małgorzata” – fotoreporterka i łączniczka, Eugeniusz Lokajski „Brok” – olimpijczyk, fotoreporter, Sylwester Braun „Kris” – fotograf dokumentujący Warszawę od początku wojny oraz Wiesław Chrzanowski „Wiesław”, nienależący do grupy PSW żołnierz dokumentujący szlak bojowy swego oddziału.

Zawdzięczamy im niezwykłą dokumentację życia walczącego miasta, oddającą atmosferę tamtych dni – radość pierwszych zwycięstw, determinację walczących i poświęcenie sanitariuszek, zaradność mieszkańców i późniejszy obraz zburzonej Warszawy. Wszyscy oni w sierpniu i wrześniu 1944 roku towarzyszyli Powstańcom, tak jak pięćdziesięciu innych fotografów. Losy każdego z fotoreporterów są fascynujące i barwne, tak jak pełne chwały i dramatyzmu było samo Powstanie,  jedna z największych bitew miejskich II wojny światowej; powstanie tragiczne, bo zakończone podpisaniem kapitulacji miasta, niewsparte wystarczająco ani przez zachodnich aliantów, ani przez stojące już u brzegów Wisły wojska sowieckie.

Fotoreporterzy dzielili los setek tysięcy warszawiaków – „Brok” zginął pod gruzami kamienicy, pozostali po kapitulacji znaleźli się w obozach jenieckich. „Kris” uciekł z transportu i wrócił do Warszawy, wkrótce jednak wyemigrował, a swe zdjęcia pokazał w Polsce dopiero w 1983 roku. Na emigracji pozostali „Giza” i „Małgorzata”. „Wiesław” powrócił do kraju, ale swoje fotografie ujawnił dopiero po 1956 roku.

Koniec wojny ani dla Warszawy, ani dla Polski nie oznaczał wyzwolenia, przyniósł bowiem nową okupację. Choć wspominanie bohaterstwa Powstańców było przez lata zakazane, pamięć o Powstaniu przetrwała. W 2004 roku otwarto Muzeum Powstania Warszawskiego, które do dnia dzisiejszego odwiedziło około 4,5 miliona osób.

Sylwester Braun „Kris”

Urodził się 1 stycznia 1909 roku w Warszawie.  Z zawodu był geodetą, pracował w Biurze Planowania Miasta nad projektami Warszawy Przyszłości. Od początku wojny dokumentował zniszczenia Warszawy i przejawy terroru okupanta. W konspiracji od 1940 roku. W Powstaniu był fotoreporterem Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej jako PSW „Kris”; fotografował  aparatem Leica.  Po kapitulacji wyszedł z ludnością cywilną, z transportu do Niemiec uciekł. W 1945 roku wrócił do Warszawy i odnalazł swoje negatywy – z  wykonanych podczas Powstania ok. trzech tysięcy zdjęć ocalała połowa. Na emigracji mieszkał w Szwecji i Stanach Zjednoczonych. W latach osiemdziesiątych powrócił do kraju. Był autorem albumu „Reportaże z Powstania Warszawskiego”. Zmarł 9 lutego 1996 roku w Warszawie.

Urodził się 10 listopada 1922 roku w Starowiskitkach k. Warszawy. W latach 1940 – 1942 uczył się w Szkole Budowy Maszyn (Wawelberg), uzyskując dyplom technika. Od lutego 1940 roku działał w konspiracji, w ramach VI Oddziału Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. Ukończył kurs fotoreporterski oraz kurs dla operatorów filmowych. Numer legitymacji AK 120026. W Powstaniu Warszawskim  pracował jako operator filmowy, swoją kamerą 16 mm dokumentując walki na Woli i w Śródmieściu, zdobywanie kościoła Świętego Krzyża i sąsiedniej Komendy Policji. Po zakończeniu Powstania więziony w niemieckich obozach jenieckich Lamsdorf, Gross-Born i Sandbostel, ostatecznie osadzony w Lubece, numer jeniecki  101779. Po zakończeniu wojny pozostał za granicą, mieszkając we Francji i Wielkiej Brytanii, gdzie skończył studia techniczne. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych osiedlił się w USA. Zmarł w 2013 roku.

Ppor. Stanisław Bala „Giza”

Urodziła się 13 maja 1921 roku w Starowiskitkach k.  Warszawy w rodzinie  polsko-węgierskiej. Podczas okupacji, jako posiadaczka paszportu węgierskiego, mogła jeździć niemieckimi pociągami. W latach 1940–1941, po szkoleniu w Polskim Czerwonym Krzyżu, pracowała jako pielęgniarka. Działając w konspiracji jako kurierka Biura Informacji i Propagandy KG AK, rozwoziła podziemną prasę. Razem z braćmi Władysławem i Stanisławem ukończyła tajny kurs fotoreporterów. Podczas Powstania pełniła funkcje łączniczki reporterów i filmowców oraz fotoreporterki, jako PSW „Małgorzata”. Fotografowała aparatem Leica ze zrzutów alianckich. W 1944 roku awansowana na stopień plutonowego i odznaczona Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Po kapitulacji Warszawy w niewoli, przebywała w obozach w Lamsdorf, Mülhberg i Altenburg.  Dostała się do Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet we Francji, po wojnie pozostała na emigracji w Wielkiej Brytanii i USA. Wyszła za mąż za PSW Leszka Ruegera, mieszkają w Kalifornii.

Plut. Halina Bala-Rueger
Ppor. Eugeniusz Zenon Lokajski „Brok”

Urodził się 14 grudnia 1908 w Warszawie, w 1934 ukończył Centralny Instytut Wychowania Fizycznego. Instruktor lekkiej atletyki i nauczyciel wychowania fizycznego. W latach 1934-1937 odnosi wiele sukcesów w dziedzinie sportu, m.in.zdobywając tytuł Mistrza Polski w rzucie oszczepem (1934) i wicemistrzostwo świata w pięcioboju w Budapeszcie (1935), udział w olimpiadzie w Berlinie (1936), rekord w rzucie oszczepem w Poznaniu (1936), wygrana w tejże dyscyplinie w Atenach (1937). W Kampanii Wrześniowej dowódca plutonu 35 Pułku Piechoty. Wzięty do niewoli pod Brześciem nad Bugiem. W październiku 1939 przedostał się do Warszawy. W pierwszych latach okupacji ukrywał się, pracując jako robotnik. W 1942 otworzył zakład fotograficzny. Prowadził konspiracyjne nauczane wychowania fizycznego. W styczniu 1944 zaprzysiężony jako żołnierz AK „Brok”, dowódca plutonu w 3 kompanii praskiej, wchodzącej w skład I Batalionu 3 Rejonu Rembertów, VII Obwodu Armii Krajowej „Obroża”. W Powstaniu był oficerem łącznikowym kompanii Sztabowej Komendy Obszaru Warszawa AK „Koszta”, a od 30 sierpnia dowodził jej II plutonem, obok funkcji bojowych, fotografował zdobycznym aparatem Leica, jako PSW „Brok”. Eugeniusz Lokajski zginął 25 września 1944 pod gruzami zbombardowanego domu przy ulicy Marszałkowskiej 129.

Por. Wiesław Chrzanowski „Wiesław”

Urodził się 4 grudnia 1920 roku w Sosnowcu. Ukończył warszawskie Gimnazjum im. Joachima Lelewela oraz Szkołę Podchorążych Rezerwy Saperów w Modlinie w stopniu podporucznika saperów. W Kampanii Wrześniowej walczył w obronie twierdzy modlińskiej. Od 1940 roku w Narodowej Organizacji Wojskowej. Prowadził szkolenia w konspiracyjnej Szkole Podchorążych. Podczas okupacji uczył się w dwuletniej Państwowej Szkole Technicznej na Politechnice Warszawskiej, równolegle realizując program przedwojennej Politechniki na tajnych kompletach.  W Powstaniu Warszawskim pełnił obowiązki dowódcy II plutonu kompanii „Anna” Batalionu „Gustaw”. Walczył na Starym Mieście, a po ewakuacji kanałami – w Śródmieściu. Po kapitulacji przebywał w obozach jenieckich Fallingbostel, Bergen-Belsen, Grossborn, Sandbostel i Lubeka. Do Polski wrócił w listopadzie 1947 roku, po ukończeniu studiów na Politechnice w Monachium.  Pracował dla hut śląskich w Chorzowie, w fabryce traktorów w Ursusie, prowadził wykłady na Politechnice Warszawskiej. Swoje fotografie z Powstania i obozów jenieckich przekazał Muzeum Powstania Warszawskiego. Zmarł w 2011 roku w Warszawie.

Aparat Leica

Powstańczy reporterzy byli wyposażeni w nowoczesne, małoobrazkowe aparaty Leica .  Dzięki rozmiarom i poręczności tego sprzętu, którego produkcję seryjną rozpoczęto w 1925 roku, fotoreporter mógł znajdować się w centrum wydarzeń.

Sprzęt powstańczych reporterów
Legitymacja Armii Krajowej  dla Prasowego Sprawozdawcy Wojennego wydana przez Komendę Sił Zbrojnych w Kraju Sztab VI/Wydział Propagandy 
Legitymacja - rewers
Przepustka dla Fotoreportera  „Joachima”   wydana przez Dowództwo Armii Krajowej 
Symboliczny moment || Fotoreporter Stanisław Bala "Giza" zrywający niemiecką flagę z gmachu PKO przy ul. Świętokrzyskiej 31/33. Niszczenie emblematów nazistowskich było dla Powstańców symbolicznym aktem  wyzwolenia miasta spod władzy okupanta. 
Koniec terroru || Płonące podobizny wodza III Rzeszy. Niszcząc portrety Adolfa Hitlera, Polacy mogli otwarcie dać wyraz nienawiści do okupanta.
Grupa Powstańców || Powstańcy nosili na ramieniu biało-czerwone opaski z polskim godłem i literami WP, oznaczającymi Wojsko Polskie.
Zbiórka powstańcza || Około 20 proc. Powstańców stanowiły kobiety. Służyły głównie jako łączniczki i sanitariuszki.
Przemarsz oddziału || Oddział „Chwatów" osłaniający drukarnię w Śródmieściu. W powstańczej Warszawie działały drukarnie, spod pras których wychodziło blisko 150 tytułów.
Powstańcy || Oryginalne kroniki powstańcze nakręcone przez operatorów Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej. Materiał został pokolorowany i udźwiękowiony na potrzeby filmu "Powstanie Warszawskie" - pierwszego na świecie dramatu wojennego non-fiction.
Entuzjazm sierpniowy || Powstańcy i cywile zgromadzeni przed parkanem oklejonym  plakatami i zarządzeniami władz powstańczych. Publikowane  w ten sposób zarządzenia i obwieszczenia były powszechnie znane i respektowane.
Budowa barykad || Ludność kopiąca rów i usypująca barykadę na ul. Wroniej. W pierwszych dniach Powstania porwani entuzjazmem mieszkańcy Warszawy spontanicznie przyłączali się do budowy zapór i umocnień. W trakcie Powstania warszawskie ulice przecięło ponad tysiąc barykad. 
Umacnianie budynków || Budowa umocnień z płyt chodnikowych przed powstańczą stołówką w kawiarni „Adria” przy ulicy Moniuszki.
Niemiecka propaganda || Powstańcy z kompanii „Koszta” czytają niemiecką ulotkę propagandową, nakłaniającą do zaprzestania walki.
Kapelan || Kapelan z torbą sanitarną na podwórzu Poczty Głównej przy bramie od strony ul. Wareckiej, któremu towarzyszy dwóch Powstańców. Każdemu oddziałowi powstańczemu towarzyszył duchowny, udzielający sakramentów i dający żołnierzom przykład odwagi.
Barykada z gruzu i połamanych mebli || Powstańcy przebiegający ulicę pod osłoną barykady. Wzniesiono ją, wykorzystując wszystko, co było pod ręką: gruz, meble, a nawet przewrócony drewniany wóz.
Pod osłoną barykady || Powstaniec przebiegający pod osłoną barykady przez ul. Marszałkowską. W trakcie Powstania warszawskie ulice przecięło ponad 1000 barykad.
Przygotowanie do akcji || Oddział powstańczy obsadzający barykadę na ulicy Żelaznej w Śródmieściu.
Stanowisko obserwacyjne || Powstaniec  na stanowisku obserwacyjnym na piętrze kamienicy przy Marszałkowskiej. Walka w warunkach miejskich wymagała nieustannej czujności.
Walka || Powstańcy dysponowali niewielką ilością broni zgromadzonej przed Powstaniem lub zdobytej w walce.
Jeńcy niemieccy || Powstańcy pilnujący jeńców na dziedzińcu siedziby PKO przy ul. Świętokrzyskiej 31/33. Wziętych do niewoli Niemców kierowano do pracy – naprawiali barykady, odkopywali zasypanych pod gruzami, transportowali żywność, rozbrajali niewypały.
Rewers poprzedniego zdjęcia
Podczas Powstania zmontowano około czterdziestu egzemplarzy pistoletu maszynowego „Błyskawica”. Skonstruowali go w czasie okupacji polscy inżynierowie Wacław Zawrotny i Seweryn Wielanier.
Broń ze zrzutów lotniczych || Alianci wykonywali zrzuty dla walczącej Warszawy, dostarczając Powstańcom broń. Brytyjski granatnik przeciwpancerny PIAT był niezastąpiony w niszczeniu pojazdów niemieckich.
Życie codzienne || Oryginalne kroniki powstańcze nakręcone przez operatorów Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej. Materiał został pokolorowany i udźwiękowiony na potrzeby filmu "Powstanie Warszawskie" - pierwszego na świecie dramatu wojennego non-fiction.
Powstańcza prasa || Kolporterka prasy powstańczej rozdaje „Biuletyn Informacyjny”, naczelny organ prasowy KG AK. Pismo to wychodziło codziennie przez cały okres Powstania, stając się najpopularniejszą gazetą walczącego miasta, źródłem wiedzy o przebiegu walk.
Kuchnie polowe || Kobiety gotujące posiłek na zaimprowizowanej kuchni z cegieł, ustawionej w podwórzu na tyłach oficyny kamienicy przy ul. Kredytowej 3. Choć warunki życia stawały się skrajnie trudne, ludność cywilna znosiła je dzielnie.
Kopanie studni || Aby zaradzić brakowi wody, 17 sierpnia. dyrektor Departamentu Spraw Wewnętrznych wydał zarządzenie o potrzebie budowy studni oraz uruchamiania zastępczych, wyłączonych z eksploatacji.
Póki śmierć nas nie rozdzieli || Ślub sanitariuszki Alicji Treutler "Jarmuż"  i plut. pchor. Bolesława Biegi "Pałąka". Oboje przeżyli Powstanie i do dziś są razem.  Ceremonię  prowadził  kpt. ks. Wiktor Potrzebski "Corda", w  trakcie Powstania kapelani udzielili kilkudziesięciu ślubów.
Uroczystość pogrzebowa || Ceremonia pogrzebowa por. Mieczysława Mańkowskiego "Piotra" z Batalionu "Ruczaj" przy kapliczce na podwórzu kamienicy przy ul. Marszałkowskiej.  W pierwszych tygodniach powstania pogrzeby były jeszcze bardzo uroczyste.
Pogrzeb żołnierza || Pogrzeb (prawdopodobnie) kpr. Jerzego Badowskiego "Doliwy" na ulicy Moniuszki. Koledzy żegnają  żołnierza I plutonu kompanii „Koszta”.
Cmentarz powstańczy || Dziewczynka na cmentarzu powstańczym w ogrodzie na tyłach posesji przy ul. Mazowieckiej 9. 
Rewers poprzedniego zdjęcia:  „Dzieci opiekują się cmentarzykami"
Bitwa o PAST-ę || Powstańcy na tyłach PAST-y przy ul. Zielnej. Zdobycie ośmiopiętrowego żelbetonowego gmachu PAST-y przeszło do historii jako jedna z najsprawniej przeprowadzonych akcji powstańczych.
Zdobycie PAST-y || Powstańcy obserwują płonącą PAST-ę.
PAST-a płonie || Aby podpalić gmach, Powstańcy wpompowali do jego wnętrz tysiące litrów mieszanki zapalającej za pomocą strażackiej pompy motorowej.
Niemieccy jeńcy z PAST-y || Niemieccy jeńcy ze zdobytego gmachu PAST-y, zgromadzeni na podwórzu pobliskiej kamienicy. Po opanowaniu budynku Powstańcy wzięli do niewoli 121 Niemców z różnych formacji.
Sanitariuszki w akcji pod PAST-ą || Sanitariuszki przenoszące rannego przez ulicę Zielną. Kobiety i dziewczęta wyszkolone na potrzeby oddziałów liniowych na konspiracyjnych kursach sanitarnych wykazywały się doskonałym przygotowaniem do działań w terenie i wyjątkową odwagą.
Bitwa o kościół św. Krzyża || Powstańcy w wejściu kościoła Św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu. Odbicie tej świątyni z rąk Niemców było spektakularnym sukcesem oddziałów powstańczych.
Płonący symbol Warszawy || Wybuch pocisku kaliber 600 mm, który uderzył w gmach Prudentialu przy placu Napoleona (obecnie Powstańców Warszawy). Zniszczeniu uległ najwyższy budynek Warszawy, stanowiący symbol jej nowoczesnego oblicza.
Barykada przy wejściu do kanału || Powstaniec z karabinem Mauser na barykadzie przegradzającej ulicę Długą na wysokości Katedry Polowej w okolicy włazu do kanału, osłania miejsce tak ważne dla ewakuacji kanałami tysięcy żołnierzy  ze Starego Miasta.
Po wyjściu z kanałów || Powstańcy ze Starego Miasta odpoczywają po ewakuacji kanałami. Ze Starego Miasta ewakuowało się w ten sposób około 5300 żołnierzy.
Zniszczenia || Zniszczone kamienice przy ulicy Moniuszki. W miarę upływu dni Warszawa obraca się w ruinę.
Miasto płonie || Widok na płonące kamienice na rogu ulic Jasnej i Moniuszki. Nad płonącym miastem unosiły się kłęby gęstego dymu.
Ucieczka przed bombardowaniem || Dwie kobiety z psem i mężczyzna biegnący przez pl. Napoleona. Szacuje się, że w Powstaniu zginęło 130-150 tys. cywilów.
Przed kapitulacją || Grupa żołnierzy Batalionu "Gustaw" na placu Dąbrowskiego. Od lewej: kpr. Jerzy Sikorski "Sixton", kpr. Kazimierz Dąb "Kazik", sanitariuszka Henryka Wieczorek "Heniuta", ppor. Henryk Ożarek "Henio", kpr. Tadeusz Przybyłowski "Roma", kpr. pchor. Antoni Dobraczyński "Hel". "Sixton" trzyma w ręku powstańczą gazetę z informacją o pertraktacjach kapitulacyjnych.
Wypędzenie ludności || Ludność opuszczająca Warszawę  po kapitulacji Powstania.  Wypędzonych mieszkańców czekał pobyt w obozie przejściowym w Pruszkowie, selekcja i transport w nieznane.
W drodze do niewoli || Kolumna personelu medycznego podczas ewakuacji po kapitulacji Powstania. Po opuszczeniu Warszawy trafią do szpitalnego obozu jenieckiego w Zeithain. Po lewej stronie rząd mogił poległych.
Wyzwolenie obozu || Do Oflagu X C w Lubece trafili po Powstaniu polscy oficerowie. 2 maja obóz został wyzwolony przez wojska brytyjskie.
Koniec wojny || Oflag X C w Lubece – msza odprawiona z okazji Święta 3 Maja, dzień po wyzwoleniu obozu przez wojska brytyjskie, kilka dni przed końcem wojny.
Skutki wojny || Oryginalne kroniki powstańcze nakręcone przez operatorów Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej. Materiał został pokolorowany i udźwiękowiony na potrzeby filmu "Powstanie Warszawskie" - pierwszego na świecie dramatu wojennego non-fiction.
Powrót do domu || Stłoczeni na wagonach towarowych warszawiacy, powracający do swojego miasta.
Warszawa wraca do życia || Ulicami, które trudno rozpoznać, znów spacerują ludzie. Ul. Nowy Świat w kierunku Al. Jerozolimskich.
Jak Feniks z popiołów... || Odbudowane miasto znów tętni życiem. Zbieg ulic Nowy Świat i al. 3 Maja.

Miasto nieujarzmione

Powstanie Warszawskie to jedno z najważniejszych, a jednocześnie najbardziej tragicznych wydarzeń w historii Polski XX wieku. Miało na celu wyzwolenie stolicy własnymi siłami i powitanie wkraczających wojsk sowieckich w roli gospodarza. Stanowiło ostatnią próbę uratowania Polski przed zniewoleniem. Powstanie to nie tylko 63 dni heroicznej walki z bronią w ręku, to również dwa miesiące sprawnego funkcjonowania na obszarze kilku kilometrów kwadratowych instytucji wolnej i demokratycznej Rzeczypospolitej. Za decyzję o podjęciu walki za wolność Polacy zapłacili ogromną cenę. Zginęło blisko 150 tys. mieszkańców stolicy, a resztę wygnano z miasta, które zgodnie z osobistym rozkazem Hitlera planowo równano z ziemią. Warszawa oparła się jednak próbie starcia jej z powierzchni ziemi. Decyzja o odbudowie stolicy zapadła już w styczniu 1945 roku. Wkrótce Armia Czerwona i ludowe Wojsko Polskie wkroczyły do lewobrzeżnej Warszawy. Powracający mieszkańcy wśród gruzów na nowo organizowali sobie życie. Do wielkich osiągnięć należą odbudowa Starego Miasta i Traktu Królewskiego oraz wytyczenie nowych tras komunikacyjnych. Nie odtworzono jednak budynków i założeń architektonicznych, które nie pasowały do koncepcji miasta socjalistycznego. Współczesna Warszawa śmielej nawiązuje do swojej przedwojennej tradycji. Pielęgnuje także pamięć o żołnierzach Powstania Warszawskiego, którzy oddali życie za jej wolność.

Autorzy: artykuł

Kurator wystawy — Joanna Lang; Muzeum Powstania Warszawskiego
Współpraca — Aleksandra Trzeciecka, Aleksandra Duralska, Joanna Jastrzębska-Woźniak; Muzeum Powstania Warszawskiego
Koordynacja projektu — Matylda Piątkowska; Muzeum Powstania Warszawskiego
Edycja — Jakub Król; Muzeum Powstania Warszawskiego
Konsultacja historyczna — Katarzyna Utracka; Muzeum Powstania Warszawskiego
Redakcja — Agnieszka Panecka; Muzeum Powstania Warszawskiego
Tłumaczenia na język angielski — Monika Kowaleczko-Szumowska
Współpraca — Montaż i postprodukcja filmów: Jan Radziukiewicz; Muzeum Powstania Warszawskiego, wybór filmów: Julia Sielicka-Jastrzębska; Muzeum Powstania Warszawskiego
Muzyka — Bartosz Chajdecki

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil