1975 - 1976

Steve Biko: DE LAATSTE DAGEN

Steve Biko Foundation

'Het is beter om te sterven voor een idee dat zal leven, dan te leven voor een idee dat zal sterven.'
- Steve Biko

In januari 1977 verkoos de Black People's Convention Biko unaniem als erevoorzitter als erkenning van zijn uitzonderlijke bijdrage aan de vrijheidsstrijd. Hij speelde niet alleen een essentiële rol in de ontwikkeling van een nieuwe politieke macht in Zuid-Afrika, maar hij had ook, in de woorden van Aelred Stubbs, een 'voorbeeld voor maatschappelijke ontwikkeling' opgebouwd.

'Ik zou mezelf omschrijven als vrijheidsstrijder, zoals ik eerder heb gedaan aan mensen die me dat vroegen.'

- Biko

In augustus 1977 maakte Biko zijn laatste reis op zijn zoektocht naar vrijheid. Al drie jaar was hij de drijvende kracht achter eenheidsbesprekingen tussen de grootste politieke machten: het Afrikaanse Nationale Congres (ANC), het Pan-Afrikaans Congres (PAC) en de New Unity Movement. In 1977 had hij inmiddels al persoonlijke gesprekken gevoerd met de voorzitter van het PAC, Robert Mangaliso Sobukwe, een man waarvoor hij veel respect had.

Robert Mangaliso Sobukwe, oprichter van het Pan-Afrikaans Congress (PAC) en de eerste voorzitter van 1959 tot 1963.

Op 17 augustus 1977 vertrokken Biko en zijn collega Peter Jones op een reis naar Kaapstad om eenheidsgesprekken te houden met de leider van de New Unity Movement, Neville Alexander. Op de terugweg werden ze in Grahamstown gearresteerd bij een wegblokkade onder leiding van luitenant Oosthuizen. Ze werken later overgedragen aan de beruchte veiligheidsdienst in Port Elizabeth.

Peter Jones

De veiligheidsdienst in Port Elizabeth had nauwe banden met hoge Apartheids-agenten zoals Johan Coetzee en de Vlakplaas-factie. Eén van deze agenten was Craig Williamson, 'superspion' voor de Apartheid, die de in Zweden gevestigde International University Exchange Fund (IUEF) onder leiding van Lars Gunar Eriksson had geïnfiltreerd en er vicedirecteur was geworden. Williamson was tijdens zijn dienstplicht gerecruteerd door de geheime dienst. Zijn eerdere betrokkenheid bij liberale politiek als vicevoorzitter van de NUSAS en zijn hulp bij het ontwikkelen van ontsnappingsroutes voor ballingen gaf hem net voldoende politiek gewicht om te worden toegelaten tot de IUEF, hoewel sommigen binnen de bevrijdingbeweging zich hier wel ongemakkelijk bij voelden. 

'De realiteit is dat Biko's opsluiting en dood op een moment kwamen dat hij heimelijk het land wilde verlaten om Tambo te ontmoeten. Dat was slecht nieuws.'

-Craig Williamson in een interview met Tor Sellstrom, Zweeds diplomaat en auteur van 'Zweden en de bevrijding in Zuid-Afrika' 

De IUEF speelde een essentiële rol in het verlenen van hulp aan verschillende organisaties in Zuid-Afrika, waaronder de Zwarte bewustzijnsbeweging (BCM), het PAC en het ANC. Williamson probeerde naar eigen zeggen de steun voor de Zwarte bewustzijnsbeweging te ondermijnen omdat de organisatie 'intern een probleem vormde'. Hij kreeg ook de opdracht te infiltreren in het ANC en de internationale steun voor de bevrijdingsbeweging in de gaten te houden. In zijn hoedanigheid als vicedirecteur van het IUEF was Williamson op de hoogte van eenheidsgesprekken tussen Biko en de waarnemend president van het Afrikaanse Nationale Congres, Oliver Tambo. De eerste vergadering, mogelijk gemaakt door Ranwedzi Nengwekhulu en Thabo Mbeki (voormalig president van de Republiek Zuid-Afrika), stond gepland voor september 1976 en zou samenvallen met de festiviteiten rond het tienjarig jubileum van de onafhankelijkheid van Botswana. Toen de ontmoeting mislukte, werd er een poging gedaan om deze in mei 1977 in Maseru te organiseren. Toen ook dat niet slaagde, werd er een laatste poging gedaan om de ontmoeting in Botswana te houden in de eerste week van 1977. 

O.R. Tambo, voorzitter van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) 1969-1985
Ranwezi Harry Nengwekhulu

Bij de ontmoeting van september 1977 zouden Biko, Tambo en Olof Palme aanwezig zijn, die in de Zweedse verkiezingen van 1976 het premierschap had verloren en hierna koos zijn energie op Zuid-Afrika te richten. Biko zou snel en in het geheim naar Botswana worden gebracht om deze leiders te ontmoeten en onmiddellijk weer worden teruggebracht. De ontmoeting zou worden georganiseerd door het IUEF.

DOOD IN DETENTIE

'Wanneer we dingen willen veranderen, moeten we onze mouwen opstropen, moeten we bereid zijn comfort en veiligheid, onze banen en posities van prestige en onze families kwijt te raken... Een strijd zonder slachtoffers is geen strijd.' 

- Biko, The Quest for a True Humanity

Biko werd gearresteerd op 18 augustus 1977, twee weken voor de geplande bijeenkomst. Olof Palme werd later vermoord.

In Port Elizabeth werd Biko gemarteld in het hoofdkwartier van de veiligheidsdienst in het Sanlam-gebouw in kamer 619. Van buiten ziet dit gebouw eruit als een gewoon kantoorpand. Of het nu toeval of bedoeld was, het geluid van het verkeer van het snelwegviaduct dat een paar meter voor het gebouw staat, dempte eventuele geluiden die verraadden dat dit een martelkamer was. Op 11 september 1977 was hij inmiddels zo ernstig gemarteld in het Sanlam-gebouw dat hij moest worden overgebracht naar een gevangenishospitaal. Die nacht reden kapiteins Siebert en Wilken en brigadier Niewoudt Biko meer dan 1000 kilometer van Port Elizabeth naar de maximaal beveiligde gevangenis in Pretoria. Tijdens deze lange reis lag hij naakt, stervend en zonder medische begeleiding achter in de politie-Landrover. Hij stierf op 12 september.

Sanlam-gebouw
Kamer 619 in het Sanlam-gebouw
Van het Sanlam-gebouw in Port Elizabeth naar de CMax-gevangenis in Pretoria
Biko's doodskist

'Het is beter te sterven voor een idee dat zal leven, dan te leven voor een idee dat zal sterven.'

- Biko

Biko's lichaam

'In de drie jaar dat ik hem heb leren kennen, ben ik rotsvast bij mijn overtuiging gebleven dat dit de belangrijkste politieke leider in het hele land was en gewoonweg de grootste man die ik ooit heb mogen ontmoeten.'

- Donald Woods, redacteur van de Daily Dispatch in Oost-Londen

Alice 'Mamcete' Biko, Ntsiki Biko en haar tweejarige zoon Samora bij de begrafenis van Biko
De ossenkar waarin Steve Biko naar zijn laatste rustplaats werd gebracht

'Van tijd tot tijd schuift de geschiedenis het soort leiders naar voren die precies op het juiste moment komen en de wensen en hoop van de onderdrukten bijeenbrengen. Zo iemand was Steve Biko, een passend product van zijn tijd: een trotse vertegenwoordiger van de hernieuwde bewustwording van een volk.'

- Nelson Mandela

Bericht van mensenrechtenactivist Andrew Young over Biko's dood
Credits: verhaal

Steve Biko Foundation:
Nkosinathi Biko, CEO
Y. Obenewa Amponsah, Director International Partnerships
Donna Hirschson, Intern
S. Dibuseng Kolisang, Communications Officer
Consultants:
Ardon Bar-Hama
Marie Human

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel