1965 - 1976

Steve Biko: De Zwarte bewustzijnsbeweging

Steve Biko Foundation

De jaren van de SASO, BCP en BPC

Stephen Bantu Biko was an anti-apartheid activist in South Africa in the 1960s and 1970s. A student leader, he later founded the Black Consciousness Movement which would empower and mobilize much of the urban black population. Since his death in police custody, he has been called a martyr of the anti-apartheid movement. While living, his writings and activism attempted to empower black people, and he was famous for his slogan “black is beautiful”, which he described as meaning: “man, you are okay as you are, begin to look upon yourself as a human being”.

Scroll on to learn more about this iconic figure and his pivotal role in the Black Consciousness Movement...

'Zwart bewustzijn is een houding en een manier van leven, de meest positieve roep die sinds lange tijd vanuit de zwarte wereld heeft geklonken.' - Biko

1966/67 SRC van de Universiteit van Natal

Na zijn eindexamen aan St. Francis College schreef Biko zich in bij de faculteit voor zwarte studenten van de Universiteit van Natal. De Universiteit van Natal stond voor liberalisme en leidde enkele van de toonaangevende intellectuelen in die traditie op. De universiteit trok ook een aantal zwarte voormalige docenten, enkele van de meest academisch capabele leden van de zwarte gemeenschap aan, die door de Universiteitswet van 1959 van zwarte universiteiten waren verwijderd. De Universiteit van Natal trok ook medische en rechtenstudenten aan onder de slimste mannen en vrouwen uit verschillende delen van het land en vanuit verschillende politieke tradities. Door hun samenkomst op de Universiteit van Natal in de jaren zestig werd deze universiteit een waar intellectueel centrum, gekenmerkt door een gevarieerde cultuur van levendige politieke discussie. De Universiteit legde de basis van wat bekend zou komen te staan als de 'Durban Movement'. 

In Natal was Biko onmiddellijk in zijn element. Hij werd vanaf het begin beïnvloed door de dynamische omgeving en beïnvloedde die op zijn beurt zelf. Hij werd in zijn eerste jaar verkozen als lid van de studentenraad (Student's Representative Council, SRC) van 1966/67. Hoewel hij in eerste instantie multiraciale studentengroepen steunde, met name de Nationale unie van Zuid-Afrikaanse studenten (NUSAS), waren een aantal partijen op de campus radicaal tegen de NUSAS, waarin zwarte studenten jarenlang tevergeefs hadden geprobeerd gehoor te krijgen. Dergelijke frustraties met het blanke liberalisme waren Steve Biko niet onbekend, die op Lovedale soortgelijke teleurstellingen had meegemaakt.

Medisch studenten aan de Universiteit van Natal (van links naar rechts: Brigette Savage, Rogers Ragavan, Ben Ngubane, Steve Biko)
Correspondentie waarin Biko wordt aangeduid als een SRC-afgevaardigde naar de jaarlijkse NUSAS-conferentie

In 1967 nam Biko als SRC-afgevaardigde deel aan de jaarlijkse NUSAS-conferentie op Rhodes University. Er ontstond een discussie op de conferentie toen het organiserende instituut raciaal gemengde accommodatie verbood om gehoor te geven aan de Group Areas Act, een van de apartheidwetten die de NUSAS verklaarde te verafschuwen maar in de praktijk niet tegenwerkte. In plaats daarvan koos de NUSAS ervoor van twee walletjes te eten: ze veroordeelden officials van Rhodes University maar spoorden tegelijkertijd zwarte afgevaardigden aan volgens de wet te handelen. Voor Biko was dit opnieuw een bepalend moment dat een pijnlijke plek trof. 

Toespraak van Dr. Saleem Badat, auteur van 'Black Man You Are on Your Own', voor de SASO

Biko reageerde kwaad en laakte het kunstmatige liberalisme van de studentenpolitiek. Hij wees het liberalisme af als een nietszeggende echo van mensen die niet echt bereid waren de status quo aan de kaak te stellen, maar die handig alleen datgene uit de 'exclusieve groep blanke privileges' selecteerden wat hen het beste uitkwam. Waren blanke liberalen wel het meest geschikt om het tempo en de aard van het zwarte verzet te bepalen?

Dit debat had een tweeledig doel. Ten eerste was het erop gericht de blanke gemeenschap de schellen van de ogen te laten vallen wat hun superioriteitscomplex betreft en daagde het debat het liberale establishment uit nog eens kritisch te kijken naar hun zelfaangenomen rol als spreekbuis van de onderdrukten. Aan de andere kant was het bedoeld als een even open kritiek op de zwarte gemeenschap, en stelde het de passiviteit aan de kaak die zwarten in de loop van de geschiedenis in de rol van 'toeschouwers' had weggezet. Op 7 april 1960 werden het Afrikaanse Nationale Congres (ANC) en het Pan-Afrikaanse Congres (PAC) verboden. De gevangenname van de leiders van de bevrijdingsbeweging bracht een cultuur van apathie teweeg. 

Bantu Stephen Biko

'We moeten op zoek gaan naar de werkelijke mensheid, en ergens in de verte kunnen we onze prijs zien glinsteren. Laten we voortmarcheren met moed en vastberadenheid en kracht putten uit onze gezamenlijke situatie en ons broederschap. Uiteindelijk zullen we in de positie verkeren dat we Zuid-Afrika het grootste geschenk van allemaal kunnen geven: een menselijker gezicht.'

Biko betoogde dat werkelijke bevrijding alleen mogelijk was wanneer zwarte mensen zelf het heft in handen namen om verandering tot stand te brengen. In zijn optiek was deze verantwoordelijkheid een onderdeel van een nieuwe identiteit en een nieuw bewustzijn, zonder het minderwaardigheidscomplex dat de zwarte gemeenschap teisterde. Alleen wanneer blanke en zwarte gemeenschappen rassenkwesties openbaar zouden bespreken, zou er hoop op werkelijke integratie en non-racialisme mogelijk zijn.   

Transcript van een interview met Biko uit 1972

Op de bijeenkomst van de University Christian Movement (UCM) in Stutterheim in 1968 bewerkte Biko de zwarte studentenpolitiek verder door belangrijke personen te benaderen en steun te werven voor een exclusief zwarte beweging. In 1969, op de University of the North in de buurt van Pietersburg, begonnen Afrikaanse studenten een studentenbeweging voor zwarten, de South African Student Organisation (SASO), waarbij studenten van de Universiteit van Natal een leidende rol speelden. De SASO koos voor de filosofie van zwarte bewustwording. Biko werd verkozen tot voorzitter.

Manifest voor zwarte studenten

Het idee dat zwarten zichzelf konden definiëren en organiseren en hun eigen lot konden bepalen door middel van een nieuwe politieke en culturele identiteit die was gebaseerd op zwart bewustzijn, veroverde de meeste zwarte campussen, waaronder degene die de frustraties hadden ervaren van jarenlange onderwerping aan blanken. Binnen korte tijd werd de SASO nauw geïdentificeerd met 'Black power' en Afrikaans humanisme. Dit werd nog verder versterkt door ideeën uit de Afrikaanse Diaspora. Successen elders op het continent, waarbij diverse landen onafhankelijk werden van hun koloniale meesters, droeg bij aan de zeggingskracht van de zwart bewustzijnsbeweging.

SASO's definitie van zwart bewustzijn
Omslag van een SASO-nieuwsbrief uit 1971

'We zijn in 1968 begonnen met het vormen wat nu de SASO is... die duidelijk gestoeld was op Zwart bewustzijn, waarvan de essentie is dat de zwarte mens zijn eigen positie kan verbeteren door positief te kijken naar de waardesystemen die hem tot een zelfstandig persoon binnen de maatschappij maken.' - Biko

Omslag van een SASO-nieuwsbrief uit 1971 
Omslag van een SASO-nieuwsbrief uit 1972
Omslag van een SASO-nieuwsbrief uit 1972
Omslag van SASO-nieuwsbrief, 1973
Omslag van een SASO-nieuwsbrief uit 1975
Steve Biko spreekt over de Zwarte bewustzijnsbeweging

De Black People's Convention

Tegen 1971 had de invloed van de SASO zich veel verder verspreid dan tertiaire onderwijscampussen. Steeds meer mensen die deel uitmaakten van de SASO, verlieten het universiteitssysteem en hadden een nieuwe politieke bestemming nodig. SASO-leiders pleitten voor het oprichten van een nieuwe tak van hun organisatie voor de algemene maatschappij. In 1972 werd met datzelfde doel de Black People's Convention (BPC) gelanceerd. De BPC behandelde de problemen van zwarte werknemers, wiens vakbonden nog niet wettelijk werden erkend. Dit zette de nieuwe organisatie op ramkoers met de veiligheidspolitie. Tegen het eind van het jaar zouden er echter 41 afdelingen hebben bestaan. Zwarte kerkleiders, kunstenaars, vakbondslieden en anderen werden steeds politiek actiever. Hoewel in 1973 enkele van de bekendste figuren van de beweging werden verbannen, werden exponenten van de zwarte bewustzijnsbeweging steeds uitgesprokener, moediger en provocatiever in hun openlijke verzet tegen de blanke suprematie.  

Lidmaatschapskaart van de BPC
Notulen van de eerste vergadering van de Black People's Convention

In 1974 werden negen leiders van de SASO en BPC beschuldigd van oproer. De beschuldigden gebruikten het zeventien maanden durende proces om de zaak van de zwart bewustzijnsbeweging uiteen te zetten in het proces dat bekend werd als de 'Trial of Ideas'. Ze werden schuldig bevonden en veroordeeld tot diverse gevangenisstraffen, hoewel ze werden vrijgesproken van de hoofdaanklacht van deelname aan een revolutionaire samenzwering.  

Procesverslaglegging van de SASO/BPC
Procesverslaglegging van de SASO/BPC
BPC-leden
Verslaglegging van de SASO/BPC
Poster voor de Viva Frelimo-bijeenkomst in 1974

Hun veroordeling versterkte de zwarte bewustzijnsbeweging alleen maar. De groeiende invloed leidde tot het opzetten van de South African Students Movement (SASM), die was gericht op en werd georganiseerd op het niveau van middelbare scholen. De SASM speelde een essentiële rol in de studentenprotesten van 1976. 

Barney Pityana, oprichtend lid van de SASO

In 1972, het jaar van de oprichting van de BPC, werd Biko weggestuurd bij zijn medicijnenstudie. Zijn politieke activiteiten hadden hun tol geëist van zijn studie. Belangrijker nog is volgens zijn vriend en kameraad Barney Pityana, dat 'zijn eigen uitgebreide zoektocht naar kennis inmiddels veel verder ging dan de medicijnenstudie'. Biko zou later rechten gaan studeren via de Universiteit van Zuid-Afrika.

Steve Biko's bestelformulier voor rechtenstudieboeken

Na het verlaten van de universiteit ging Biko werken in de kantoren van de Black Community Programmes (BCP) in Durban, de ontwikkelingstak van de Black People Convention, als een werknemer onder verantwoordelijkheid van Ben Khoapa. De Black Community Programmes waren betrokken bij een aantal gemeenschapsprojecten en publiceerden het jaarmagazine Black Review, waarin de politieke trends in het land werden geanalyseerd. 

Pamflet van de Black Community Programmes 
Overzicht van de BCP
BCP-leider Ben Khoapa
Beatrice Street 86, voormalig hoofdkantoor van de BCP 

'Als je me goed wilt kenschetsen, zou je moeten zeggen dat het nooit om mijn angsten ging.'

- Biko

Ben Khoapa, Beatrice Street rond 2007
Biko's verbanningsbevel

Toen Biko in maart 1973 werd verbannen, samen met Khoapa, Pityana en anderen, werd hij vanuit Durban gedeporteerd naar zijn geboorteplaats, King William's Town. Veel van de andere leiders van de SASO, BPC en BCP werden gedeporteerd naar verafgelegen en geïsoleerde locaties. Naast het bestrijden van de mogelijkheden van deze organisaties om te functioneren, waren de verbanningen ook bedoeld om de geest van afzonderlijke leiders te breken. Velen van hen werden inactief gemaakt door de bijbehorende verbanningsbeperkingen en kwijnden weg. 

Na zijn verbanning richtte Biko zich op lokale, natuurlijke intellectuelen waarmee hij net zo enthousiast samenwerkte als met de meer academische intellectuelen op de Universiteit van Natal. Dit keer lag de focus echter meer op het verdiepen van de praktische aspecten van de ideeën van de Zwarte bewustzijnsbeweging over ontwikkeling, die waren ontstaan binnen de SASO en de BPC. Hij richtte het kantoor in King William's Town (Leopold Street 15) van de Black Community Programmes op, waar hij afdelingshoofd was. De organisatie richtte zich op projecten op het gebied van gezondheid, onderwijs, het creëren van banen en andere aspecten van maatschappelijk ontwikkeling.

Leopold Street 15, voormalig BCP-kantoor in King William's Town

Het duurde niet lang voordat zijn verbanningsorder werd aangepast om elke betekenisvolle associatie met de BCP te verbieden. Biko mocht niet meer dan één persoon tegelijk ontmoeten. Hij mocht de magistraatregio van King William's Town niet verlaten zonder de toestemming van de politie. Hij mocht zelf niet eens deelnemen aan openbare gelegenheden en mocht niet worden gepubliceerd of geciteerd.

Zanempilo-kliniek, een kliniek van de BPC

Deze beperkingen die hem en anderen in de Zwarte bewustzijnsbeweging werden opgelegd en hun regelmatige arrestaties dwongen de ontwikkeling af van meerdere lagen leiderschap binnen de organisatie om de veerkracht van de organisatie te vergroten. Ondanks de uitdagingen deed het lokale kantoor van de Black Community Programmes het goed, en lukte het onder andere om de Zanempilo-kliniek te bouwen en te beheren, het meest geavanceerde openbare medische centrum van die tijd dat zonder overheidsgeld was gebouwd. Volgens dr. Ramphele 'was het een statement dat was bedoeld om aan te tonen hoe weinig het hoeft te kosten, als de planning en organisatie goed zijn, om de meest basale services aan onze bevolking te bieden.' Dr. Ramphele en dr. Solombela waren de hoofdartsen in de Zanempilo-kliniek.

Inwoner van Njwaxa

Andere projecten van Biko's kantoor waren het Njwaxa Leatherworks Project, een openbare crèche en een aantal andere initiatieven. Biko speelde in 1975 ook een essentiële rol in de oprichting van het Zimele Trust Fund dat werd opgezet om politieke gevangenen en hun gezinnen te helpen. De Zimele Trust discrimineerde niet op basis van partijkeuze. Daarnaast zette Biko de Ginsberg Educational Trust op om zwarte studenten te helpen. Deze Trust was ook een manier om iets terug te doen voor een gemeenschap die hem ooit had geholpen met zijn eigen opleiding. 

Click on the Steve Biko Foundation logo to continue your journey into Biko's extraordinary life. Take a look at Steve Biko: The Black Consciousness Movement, Steve Biko: The Final Days, and Steve Biko: The Legacy.

Credits: verhaal

Steve Biko Foundation:
Nkosinathi Biko, CEO
Y. Obenewa Amponsah, Director International Partnerships
Donna Hirscshson, Intern
S. Dibuseng Kolisang, Communications Officer
Consultants
Ardon Bar-Hama, Photographer
Marie Human, Researcher

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel