1965 – 1976

Steve Biko: Ruch Świadomości Czarnych

Steve Biko Foundation

Czasy SASO, BCP i BPC

Stephen Bantu Biko was an anti-apartheid activist in South Africa in the 1960s and 1970s. A student leader, he later founded the Black Consciousness Movement which would empower and mobilize much of the urban black population. Since his death in police custody, he has been called a martyr of the anti-apartheid movement. While living, his writings and activism attempted to empower black people, and he was famous for his slogan “black is beautiful”, which he described as meaning: “man, you are okay as you are, begin to look upon yourself as a human being”.

Scroll on to learn more about this iconic figure and his pivotal role in the Black Consciousness Movement...

„Świadomość Czarnych to stan umysłu i sposób na życie, najbardziej pozytywny głos dobiegający ze świata czarnych od długiego czasu”. – Biko

1966/67, rada studentów (SRC) na Uniwersytecie w Natalu

Po zakończeniu edukacji w St. Francis College Biko zapisał się na studia medyczne na wydziale dla czarnoskórych Uniwersytetu Natal. Uniwersytet ten wyznawał liberalizm i był domem dla kilku czołowych intelektualistów tego nurtu. Stał się także magnesem przyciągającym byłych czarnych nauczycieli, należących do najzdolniejszych członków czarnej społeczności, którzy zostali usunięci z college'ów zgodnie z ustawą University Act z 1959 roku. Uniwersytet Natal przyciągał także na studia prawnicze i medyczne najzdolniejsze osoby z różnych części kraju i różnych tradycji politycznych. Ich spotkanie w latach 60. zmieniło uczelnię w istne centrum intelektualne, które charakteryzowało się różnorodnością żywego dyskursu politycznego. Uniwersytet stał się więc filarem tego, co później stało się znane jako Durban Moment. 

W Natal Biko odnalazł się bardzo szybko. Poddał się wpływowi tego dynamicznego środowiska i sam zaczął na nie oddziaływać. W latach 1966-67, tuż po przyjęciu na studia, wybrano go do Rady Przedstawicieli Studentów (Student's Representative Council, SRC). Początkowo popierał wieloetniczne ugrupowania studentów, głównie National Union of South African Students (NUSAS), jednak w kampusie słychać było głosy zdecydowanego sprzeciwu wobec tego związku, za pośrednictwem którego czarni studenci bezskutecznie próbowali zostać wysłuchani przez lata. Tego rodzaju rozczarowanie białym liberalizmem nie było Biko całkiem obce, gdyż zetknął się z nim już w Lovedale.

Studenci medycyny na Uniwersytecie w Natalu (od lewej: Brigette Savage, Rogers Ragavan, Ben Ngubane, Steve Biko)
Korespondencja, w której wyznaczono Biko na przedstawiciela SRC na dorocznej Konferencji NUSAS

W 1967 roku Biko, jako delegat SRC, wziął udział w dorocznej konferencji NUSAS, która odbyła się na Uniwersytecie Rhodesa. W jej trakcie wynikł spór, ponieważ gospodarze zabronili wspólnego zakwaterowywania osób różnych ras zgodnie z Group Areas Act, jedną z ustaw z czasów apartheidu, którą NUSAS oficjalnie potępiał, ale której się aktywnie nie sprzeciwiał. Związek z jednej strony krytykował administrację Uniwersytetu Rhodesa, a z drugiej upominał czarnych delegatów, by postępowali zgodnie z prawem. Było to kolejne wydarzenie, które trafiło w czuły punkt Biko i zadecydowało o jego przyszłości. 

Przemówienie dr. Saleema Badata, autora książki „Black Man You Are on Your Own” (Czarny człowieku, jesteś sam), na temat SASO (Organizacji Studentów Południowej Afryki)

Wściekły Biko ostro skrytykował politykę wobec studentów, która proponowała sztuczną integrację, i odrzucił liberalizm jako puste słowa ludzi, którzy nie są gotowi naruszyć status quo, lecz umiejętnie wybierają to, co im najbardziej pasuje „z ekskluzywnej puli przywilejów białych”. Zakwestionowanie tego, że to biali liberałowie potrafią najlepiej określić tempo i charakter oporu czarnych dało początek tzw. Best-able debate.

Debacie tej przyświecały dwie myśli przewodnie. Z jednej strony miała ona pozbawić białą społeczność jej kompleksu wyższości i pobudzić liberalny establishment do przemyślenia przyjętej przez siebie roli rzeczników ciemiężonych. Z drugiej strony miała być ona równie szczerą krytyką czarnej społeczności, której pasywność skazywała czarnych na rolę „obserwatorów” rozgrywającej się historii. 7 kwietnia 1960 roku Afrykański Kongres Narodowy i Kongres Panafrykański zostały zdelegalizowane, a uwięzienie przywódców ruchu wyzwoleńczego doprowadziło do powszechnej apatii. 

Stephen Bantu Biko

„Wyruszyliśmy na poszukiwanie prawdziwego człowieczeństwa i gdzieś na horyzoncie widzimy skrzącą się nagrodę. Maszerujmy dalej z odwagą i determinacją, a dzielony przez nas ciężki los i nasze braterstwo niech dodadzą nam sił. Za jakiś czas będziemy mogli złożyć Afryce Południowej najwspanialszy dar – bardziej ludzką twarz”.

Biko twierdził, że prawdziwe wyzwolenie jest możliwe tylko wtedy, gdy czarni sami będą czynnikiem zmian. Jego zdaniem do podjęcia działania niezbędne były nowa tożsamość i świadomość pozbawiona kompleksu niższości, który nękał czarną społeczność. Tylko otwarte podejście do problemów rasowych przez białą i czarną społeczność pozwoliłoby mieć nadzieję na prawdziwą integrację i wyeliminowanie rasizmu.   

Zapis wywiadu z Biko z 1972 r.

Podczas spotkania UCM (University Christian Movement) w Stutterheim w 1968 roku Biko ponownie zaatakował politykę wobec czarnoskórych studentów, zwracając się do najważniejszych osób i wykorzystując ich poparcie dla ruchu obejmującego wyłącznie czarnych. W 1969 roku na University of the North niedaleko Pietersburga (dzisiejsze Polokwane), przy wiodącej roli studentów z Uniwersytetu Natal, afrykańscy studenci utworzyli przeznaczoną tylko dla czarnoskórych Organizację Studentów Południowej Afryki (South African Student Organisation, SASO), która opowiedziała się za filozofią uświadomienia czarnych. Biko został wybrany przewodniczącym.

Manifest czarnoskórych studentów

Idea, że czarni mogą się zdefiniować i zorganizować oraz decydować o własnym losie poprzez nową tożsamość polityczną i kulturową zakorzenioną w świadomości czarnych, została przyjęta na większości kampusów czarnoskórych studentów, zwłaszcza przez tych, którzy czuli się rozczarowani latami uległości wobec białych. W krótkim czasie SASO zaczęła być identyfikowana z ideą czarnej siły („Black Power”) i afrykańskim humanizmem, a dodatkowo wzmocniły ją koncepcje wywodzące się z afrykańskiej diaspory. Sukcesy innych krajów kontynentu, które zdobyły niepodległość i uniezależniły się od swoich kolonialnych panów, także miały wpływ na język świadomości czarnych.

Definicja świadomości czarnych według SASO
Okładka biuletynu SASO z 1971 r.

„W 1968 roku zaczęliśmy tworzyć coś, co dziś znamy jako SASO – organizację mocno osadzoną w Ruchu Czarnej Świadomości. Jego istotą była poprawa pozycji czarnego poprzez konstruktywne spojrzenie na te systemy wartości, które wyróżniają go w społeczeństwie jako człowieka”. – Biko

Okładka biuletynu SASO z 1971 r. 
Okładka biuletynu SASO z 1972 r.
Okładka biuletynu SASO z 1972 r.
Okładka biuletynu SASO, 1973 rok
Okładka biuletynu SASO z 1975 r.
Steve Biko na temat Ruchu Świadomości Czarnych

Black People’s Convention

W 1971 roku wpływy SASO sięgały już znacznie dalej niż do kampusów wyższych uczelni. Coraz więcej członków SASO kończyło studia i szukało sobie miejsca w polityce. Liderzy SASO zdecydowali o utworzeniu nowego skrzydła ich organizacji, które objęłoby szersze rzesze społeczeństwa. Dokładnie w tym celu w 1972 roku powstała Black People’s Convention (BPC). BPC natychmiast zajęła się problemami czarnych pracowników, których związki nie były jeszcze uznawane przez prawo. To prowadziło do ciągłych konfliktów nowej organizacji z siłami bezpieczeństwa. Jednak do końca tego roku istniało już ponoć 41 oddziałów. Nasilało się zaangażowanie polityczne czarnych przywódców Kościoła, artystów, związków zawodowych i innych organizacji i, pomimo wpisania na indeks w 1973 roku kilku czołowych postaci ruchu, to propagatorzy świadomości czarnych stali się najbardziej zdeklarowani, odważni i prowokacyjni w swoim sprzeciwie wobec białej supremacji.  

Karta członkowska BPC
Protokół z pierwszego spotkania Black People's Convention

W 1974 roku dziewięciu liderom SASO i BPC postawiono zarzuty podburzania do rozruchów. Trwający 17 miesięcy proces, znany jako Proces Idei, oskarżeni wykorzystali, by przedstawić zagadnienie świadomości czarnych. Uznano ich za winnych i skazano na różne kary pozbawienia wolności, jednak uniewinniono z głównego zarzutu: udziału w rewolucyjnym spisku.  

Relacja z procesu SASO/BPC
Relacja z procesu SASO/BPC
Członkowie BPC
Relacja z procesu SASO/BPC
Plakat z wiecu Viva Frelimo z 1974 r.

Ich skazanie wzmocniło Ruch Świadomości Czarnych. Rosnące wpływy doprowadziły do powstania South African Students Movement (SASM), organizacji, która za obszar działania obrała szkoły średnie. SASM miała odegrać kluczową rolę w powstaniu uczniów w 1976 roku. 

Barney Pityana, współzałożyciel SASO

W 1972, czyli w roku powstania BPC, Biko został wyrzucony ze szkoły medycznej z powodu swojej działalności politycznej. Co jednak istotniejsze, zdaniem jego przyjaciela i towarzysza Barneya Pityany, „jego własne rozległe poszukiwania wiedzy wykraczały daleko poza dziedzinę medycyny”. Później Biko podjął studia prawnicze na University of South Africa.

Formularz zamówienia Steve'a Biko na podręczniki do prawa

Po opuszczeniu uniwersytetu Biko trafił do jednostek organizacji BCP (Black Community Programmes) w Durbanie, rozwojowego skrzydła Black People Convention, jako podwładny Bena Khoapy. Black Community Programmes zajmowała się lokalnymi projektami i publikowała rocznik Black Review, który zawierał analizę trendów politycznych w kraju. 

Broszura Black Community Programmes 
Krótki opis BCP
Dyrektor BCP, Ben Khoapa
Dawna siedziba BCP przy 86 Beatrice Street 

„Aby dobrze mnie zrozumieć, musicie przyznać, że żadne obawy nie zostały wyrażone”.

– Biko

Ben Khoapa, Beatrice Street, ok. 2007 r.
Zakaz dla Biko

Gdy w marcu 1973 roku Biko wraz z Khoapą, Pityaną i innymi otrzymał zakaz działalności, deportowano go z Durbanu do rodzinnego miasta King William’s Town. Wielu pozostałych liderów SASO, BPC i BCP przeniesiono do różnych odosobnionych miejsc. Poza ograniczeniem zdolności organizacji do działania, zakazy miały na celu także złamanie ducha poszczególnych przywódców, z których wielu zostało zmuszonych do zaprzestania aktywności przez towarzyszące zakazowi restrykcje i w konsekwencji straciło zapał. 

Po wprowadzeniu zakazu Biko skupił się na lokalnych intelektualistach „organicznych”, których próbował przekonać z równie wielką energią jak naukowców na Uniwersytecie Natal. Tym razem jednak położył większy nacisk na praktyczne aspekty idei Świadomości Czarnych dotyczące rozwoju, które narodziły się w SASO i BPC. Otworzył biuro Black Community Programmes w King William’s Town (15 Leopold Street), w którym pracował jako kierownik oddziału. Organizacja koncentrowała się na projektach z zakresu zdrowia, edukacji, tworzenia miejsc pracy i innych obszarów rozwoju społeczności lokalnej.

Dawne biura BCP pod nr. 15 przy Leopold Street w King William's Town

Niedługo potem zmieniono zakres nałożonego na niego zakazu, uniemożliwiając mu utrzymywanie jakichkolwiek znaczących relacji z BCP. Biko nie mógł spotykać się z więcej niż jedną osobą równocześnie. Nie wolno mu było opuszczać obszaru miasta King William’s Town bez zgody policji. Zabroniono mu pełnienia funkcji publicznych, zakazane było publikowanie i cytowanie jego prac.

Klinika Zanempilo – klinika BPC

Nałożone na niego i inne osoby z BCM ograniczenia oraz regularne aresztowania wymusiły utworzenie wielu szczebli kierownictwa w organizacji w celu zwiększenia jej prężności. Pomimo problemów lokalne biuro Black Community Programme radziło sobie dobrze i zdołało m.in. zbudować i poprowadzić Zanempilo Clinic – w owym czasie najbardziej zaawansowany lokalny ośrodek zdrowia powstały bez udziału funduszy państwowych. Zdaniem dr Ramphele „miało to pokazać, jak niewiele potrzeba, przy właściwym planowaniu i organizacji, by zapewnić naszym ludziom najbardziej podstawowe usługi”. Dr Ramphele i dr Solombela byli zatrudnieni w Zanempilo Clinic jako lekarze rezydenci.

Mieszkaniec Njwaxa

Inne projekty realizowane pod kierownictwem Biko to m.in. Njwaxa Leatherworks Project, lokalny żłobek i szereg innych inicjatyw. Biko odegrał również kluczową rolę w utworzeniu w 1975 roku funduszu Zimele Trust Fund, który miał pomagać więźniom politycznym i ich rodzinom. Zimele Trust nie dyskryminował na podstawie przynależności partyjnej. Ponadto Biko założył Ginsberg Educational Trust służący pomocą czarnym studentom. Poprzez ten fundusz zwrócił dług wobec społeczności, która kiedyś pomogła mu w jego własnej edukacji. 

Click on the Steve Biko Foundation logo to continue your journey into Biko's extraordinary life. Take a look at Steve Biko: The Black Consciousness Movement, Steve Biko: The Final Days, and Steve Biko: The Legacy.

Autorzy: artykuł

Steve Biko Foundation:
Nkosinathi Biko, CEO
Y. Obenewa Amponsah, Director International Partnerships
Donna Hirscshson, Intern
S. Dibuseng Kolisang, Communications Officer
Consultants
Ardon Bar-Hama, Photographer
Marie Human, Researcher

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil