1800 - 1980

Katoenkabaal! Van katoenplant tot draad

MIAT, Museum over Industrie, Arbeid en Textiel

“Een lange reis in de katoenspinnerij”
MIAT, Museum over Industrie, Arbeid en Textiel

Een korte geschiedenis

De katoenplant gedijt in een warm klimaat en draagt gele, witte of rode bloemen. Als de bloem haar kroonbladeren heeft verloren, blijven er capsules met zaden achter. Dat zijn de katoenbolletjes. In India, de bakermat van het katoen, wordt het gewas al eeuwenlang verbouwd. Van daar verspreidde de plant zich naar China, Afrika en het Midden-Oosten. Uiteindelijk kwam ze ook in Europa terecht, waar katoenweefsels tegen het einde van de 17e eeuw erg populair werden. Maar ook in de oudheid en de middeleeuwen was katoen al bekend. In geschreven bronnen wordt de plant meestal beschreven als 'de wolboom'. In de 19e eeuw was katoen de populairste textielsoort, maar tegen het einde van de 20e eeuw zetten synthetische weefsels de toon.

Hoe katoenvezels te oogsten? 

Als de druk van de opeengepakte vezels te groot is geworden, barsten de katoenbolletjes open en kunnen de vezels worden geoogst. Oorspronkelijk werd het katoen met de hand geplukt. Tot het einde van de 19e eeuw werden vooral zwarte slaven ingezet op de plantages in Amerika. Maar de vraag naar arbeidskrachten bleef stijgen en dat heeft uiteindelijk geleid tot de ontwikkeling van de mechanische plukker en de katoenplukmachine. Het geplukte katoen gaat in de ontkorrelmachine die de vezels van de zaden scheidt. Daarna worden de ontpitte katoenvezels in balen van om en bij de 250 kilo samengeperst en kunnen ze naar de katoenspinnerij, waar ze verder worden verwerkt.

In de katoenspinnerij

In de katoenspinnerij wordt het ruwe katoen tot draden of garen gesponnen. De katoenspinnerijen telden meestal een paar verdiepingen en hadden enorme ramen, opdat er voldoende natuurlijk licht zou binnenvallen. In de fabrieken ondersteunden gietijzeren pijlers de stalen draagbalken. Zo zou het gebouw niet instorten als er ooit brand uitbrak. De pijlers zijn de typische architecturale kenmerken van dat soort gebouwen. Behalve spinmachines had je er ook opslag- en voorbereidingsruimtes en haspelmolens. De machines stonden dicht tegen mekaar aan en werden meestal aangedreven met behulp van een waterrad of een stoommotor. In de katoenspinnerijen was het erg ongezond werken. De stress, het stof, de hitte en het lawaai vormden een regelrechte aanslag op de gezondheid van de arbeiders.

Openen en zuiveren van katoen en vormen van een katoenlap

In de spinnerij worden katoenbalen geopend en gezuiverd en wordt een homogene katoenlap gevormd. De verwerking van de katoenvezels gebeurt met een heel arsenaal van machines, zoals de baalbreker (boven), de opener en de laprolmachines (rechts) met automatische voeder (onder).

Afval

Machines produceren uiteraard ook afval. Plukken katoen, resten van lonten en vezels worden losgetrokken in de afvalopener en daarna opnieuw opgenomen in de openingsinstallatie. In een katoenspinnerij komt het erop aan zo weinig mogelijk afval te produceren.

Kaarde

De katoenlap die uit de slagmachine komt, bestaat uit kleine katoenvlokken die nog onzuiverheden bevatten. Die kunnen pas worden verwijderd als de vlokken helemaal ontward zijn. Dat ontwarren gebeurt in de kaarde. 

De katoenlap gaat tussen twee walsen door die zijn voorzien van een beslag van fijne haakjes die op elkaar ingrijpen. Tegelijkertijd wordt de vezelmassa een eerste keer verfijnd of uitgerekt. Het katoen verlaat de kaarde in de vorm van een vlies. Van dat vlies wordt een lont gemaakt die nog altijd onregelmatig is.

Uitrekbank

De lonten die uit de kaarde komen, krijgen op de uitrekbank een gelijke dikte. Daarbij worden zes lonten twee, drie of zelfs vier keer samen uitgerekt tot één enkele lont. De nieuwe lont heeft een erg regelmatige dikte en de vezels liggen mooi evenwijdig ten opzichten van elkaar. Nu kunnen de katoenvezels gesponnen worden. Dat proces bestaat uit drie fasen.

De eerste fase: voorspinnen op de grofspinmachine

Eerst wordt het katoen 'voorgesponnen' op de grofspinmachine of de grove spilbank. Die machine bewerkt de lont tot een wiek die op bobijnen wordt gewonden. De wiek krijgt een lichte torsie mee, opdat de evenwijdige vezels niet uit mekaar zouden glijden.

De tweede fase: spinnen op de ringspinmachine

De wiek die de grove spilbank verlaat, is nog altijd niet fijn genoeg om gesponnen te worden. Daarom wordt het katoen nog een tweede keer 'voorgesponnen' op de tussenspilbank. Die levert een wiek af die voldoende fijn en regelmatig is om definitief gesponnen te worden.

De derde fase: spinnen op de ringspinmachine

De wiek wordt nog een laatste keer uitgerekt - en dus verfijnd - op de ringspinmachine om het garen de gewenste dikte te geven. Ook nu weer krijgt de wiek een torsie mee om te vermijden dat de vezels uit mekaar glijden. De draad die op deze manier verkregen wordt, is de enkeldraad. 

Om de enkeldraad nog sterker te maken, kunnen er twee of meer in mekaar worden getorst. Dat gebeurt op een twijnmachine die getwijnd garen of, kortweg, twijn aflevert.

Laboratorium

De kwaliteit van de vezel is bepalend voor de marktwaarde van het katoen. Die kwaliteit varieert sterk naargelang de herkomst van het katoen. Voor verschillende vezelsoorten worden vermengd en tot garen worden gesponnen, worden hun eigenschappen onderzocht in een testlaboratorium voor textiel. Het gaat om het vochtgehalte, de kleur en de zuiverheden van het katoen, de elasticiteit van de vezels, het garennummer, het aantal torsies en de sterkte van het garen.

Wat gebeurt er met het definitieve garen?

Het definitieve garen ondergaat nog een aantal voorbereidende, machinale bewerkingen. Daarna kan het in weverijen worden verwerkt tot weefsels. 

Niet alleen katoen wordt verwerkt volgens het hierboven beschreven spinproces. Andere textielmaterialen, zoals vlas en wol, doorlopen hetzelfde proces, met inzet van een aantal specifieke machines.

Credits: verhaal

Curator — Lenka Barišová and MIAT

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel