6 nov. 1919

Idzerda, de eerste radio-omroeper

Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

6 november 1919. Stel je de opwinding en verbazing voor die radioamateurs in Nederland en Engeland gevoeld moeten hebben, als ze in plaats van de gebruikelijke morsecode, muziek horen via hun radio's. Ze zijn getuige van een historische gebeurtenis die een grote impact zal hebben op het verloop van de 20e eeuw: de eerste radio-omroepuitzending in Nederland, en misschien zelfs wereldwijd.

Radiopresentator
Ingenieur Hans Henricus Schotanus à Steringa Idzerda (1885-1944) is de gastheer van de avond. Vanuit een geïmproviseerde studio in zijn huis in De Haagse Beukstraat zendt Idzerda, tussen acht en elf uur ’s avonds, het eerste omroepprogramma op de radio uit. Hij gebruikt hiervoor zijn door hemzelf ontworpen en gebouwde draadloze radiotelefonie zender met de roepletters PCGG.

De uitzending wordt de dag ervoor aangekondigd in het dagblad de Nieuwe Rotterdamse Courant (NRC). In een betaalde advertentie, want de NRC ziet geen nieuwswaarde in de plannen van Idzerda en vindt het geen artikel waard.

Luister naar de openingstune van Idzerda's eerste uitzending
Wereldprimeur
Op 6 november 1919, bij deze allereerste radio-omroepuitzending van Idzerda, is een groep van vijf personen aanwezig. Onder hen is de bekende Nederlandse auteur en radiomaker Herman de Man, toen een onbekende verslaggever. Na de Tweede Wereldoorlog herdenkt hij deze gebeurtenis in een brief aan de weduwe van Idzerda: "Ik behoorde bij het groepje van 5, dat in de Beukstraat verenigd was en daar bijna stikte van ontroering om het wonder dat we er waarnamen (…). En wat waren we toen in 1919 onbezorgd en blij. Ik, jong journalistje, wild gelukkig met m’n primeur, uw man diep bewogen en onhandig van de emotie. Ik heb van dat Wonderlijke oogenblik af gevoeld, dat ik getuige was geweest van een historisch oogenblik (…).”
Muziek over Het Kanaal
Het signaal van Idzerda's radiotelefonie station PCGG is zo krachtig dat het luisteraars in Engeland bereikt. Dit maakt Idzerda’s uitzending niet het eerste radioprogramma ter wereld, maar Idzerda wel de eerste radiopionier die erin slaagt om een groot internationaal publiek te bereiken met regelmatige omroepuitzendingen, voor wat later een periode van jaren blijkt te zijn.
Wie is Idzerda?
Hans Henricus Schotanus à Steringa Idzerda wordt in 1885 geboren in een familie van artsen in Weidum, Friesland. Hij breekt met de familietraditie en wordt ingenieur, met een liefde voor radio. Deze ietwat stugge, maar vriendelijke en gepassioneerde Fries ziet de kracht in van de radio als medium, vóór iemand anders dat doet. Hij is een echte vakman en een briljant ingenieur, die leeft voor zijn experimenten. In 1919 zet hij de draadloze radio-omroep op de kaart in Nederland en daarbuiten.
1909-1918
In 1909 neemt Idzerda een baan aan bij de Duitse firma Siemens und Schuckert in Amsterdam. Hij trouwt met zijn liefde Geertruida Nicolaï en in 1911 wordt zijn eerste van vier kinderen geboren; een dochter. De familie verhuist in 1913 naar Scheveningen, waar Idzerda in 1914 een eigen bedrijf begint: 'Technisch Bureau Wireless’.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) - waarin Nederland neutraal blijft - zijn de radiogolven verboden gebied voor burgers. Alleen het leger en de marine mogen er gebruik van maken voor het versturen en ontvangen van hun morsecode.

Luister naar Idzerda die vertelt over het werk dat hij deed voor het leger in WOI
De IDEEZET radiolamp
In 1918, kort voor het einde van de Eerste Wereldoorlog, komt de IDEEZET radiolamp op de consumentenmarkt. De radiolamp werd al in 1907 uitgevonden door de Amerikaan Lee de Forest, maar het bestaan ervan bleef - door het uitbreken van de oorlog - geheim voor de Europese burgers. Desondanks ontdekt Idzerda het bestaan ervan. Sterker nog: hij slaagt er in om in samenwerking met Philips een consumentenversie op de markt te brengen.

De radiolamp of 'triode' zorgt, in vergelijking met het toen conventionele radiokristal, voor een exponentiële verbetering van de ontvangstkwaliteit van radiosignalen.

Technisch en commercieel succes
In zijn contract met Philips is opgenomen dat Idzerda de exclusieve rechten verwerft voor het verkopen van de radiolamp aan consumenten en amateurs. De eerste drie letters van zijn naam - fonetisch uitgesproken als IDEEZET - komen prominent op de lamp te staan. Het blijkt een succesvolle marketingtruc van Philips, want Idzerda wordt gerespecteerd door radioamateurs. De verkoopcijfers van de IDEEZET blijven dan ook ver voor op die van de competitie, in het bijzonder de firma Pope in Venlo, die samen met een andere pionier - Leonard Bal - een eigen lamp op de markt had gebracht.
1919: draadloze experimenten
1919: Idzerda voert, samen met Philips een spectaculair experiment uit tijdens de Jaarbeurs in Utrecht. Hij slaagt erin om - vanaf het Lucas Bolwerk - gesproken woord en de melodie van een muziekdoos met 'draadloze telefonie' te verzenden naar een ontvanger op het Vredenburg, 1200 meter verder.

Idzerda's stand op het Lucas Bolwerk in Utrecht, waarop de apparatuur te zien is die hij verkoopt, bijvoorbeeld de 'Golfmeter type Standaard' en een van zijn raamantennes.

Het was een historisch moment. En de aanwezigen - waaronder Koningin Wilhelmina - konden het nauwelijks geloven: velen vermoedden dat er een verborgen draad van het Lucas Bolwerk naar het Vredenbrug moest lopen. Het tegendeel werd echter snel bewezen toen radioamateurs uit de rest van het land meldden dat zij het signaal ook hadden ontvangen.

Luister naar Idzerda die vertelt over zijn experiment op de Jaarbeurs van 1919 in Utrecht

Historische sfeerbeelden van de Jaarbeurs in Utrecht in 1918-1919.

Een ruime interpretatie van de vergunning
Na de Jaarbeurs-experimenten wordt Idzerda zelfverzekerder: hij regelt een vergunning voor experimentele uitzendingen, maar die is wel beperkt: hij geldt alleen voor experimenten met aangewezen militaire radiostations. Hij interpreteert de vergunning dus erg ruim als hij op 6 november 1919 start met zijn publieke uitzendingen. Aan stoppen denkt hij niet: hij begint meteen twee keer per week met het uitzenden van zijn muziekprogramma.
Nuttig en aangenaam
De uitzendingen zijn om te beginnen bedoeld om zijn PCGG zender te verbeteren. Idzerda ontvangt feedback en rapportages van radioamateurs over de ontvangst, het bereik en de modulatie van zijn uitzendingen. Zijn tweede doel is vermaak. Zijn uitzendingen bevatten muziek: hij speelt platen af en organiseert live optredens en zelfs concerten. En de uitzendingen waren ook geen éénrichtingsverkeer: Idzerda beantwoordt vragen van luisteraars. Volgens zijn kinderen heeft hij zelfs met een kinderuurtje op zondagmiddag gemaakt. Daar vertelt hij grappige verhalen over 'Mopje en Stropje', die hij voor de uitzending eerst uitprobeert op zijn kinderen.
Internationale bekendheid
In 1921 begint Idzerda met een reeks speciale concerten die hem beroemd maken over de landsgrenzen heen: de Kurhaus Concerten. Uitgezonden vanuit het Kurhaus in Scheveningen. Het Engelse 'Wireless Magazine' verzamelt geld van fans in Engeland als steun en Idzerda ontvangt brieven met geld, speciale verzoeken, platen en zelfs cake van zijn fans. Zijn internationale succes groeit nog verder als de Engelse krant 'The Daily Mail' Idzerda sponsort om speciale Engelse uitzendingen te maken voor Britse luisteraars.
Het contract met de Daily Mail
Idzerda: "Van juli 1922 tot juli 1923 heb ik uitgezonden namens de Daily Mail. Dat was een mooie tijd. Geld was geen probleem en ik herinner me de duurste uitzending van die dagen levendig. We hadden de toen bekende Australische zangeres Lily Pailing. Ze had zo veel pretenties met betrekking tot begeleiding, huisvesting, zorg, locaties en wat een verwende kunstenaar meer kan bedenken, dat ik een week lang moest bijkomen na de uitzending om te herstellen." Nog voordat de BBC bestond, werd vanuit heel Engeland geluisterd naar de uitzendingen die Idzerda maakte in Den Haag.
Neergang
Het succes vertaalt zich niet in geld voor Idzerda. Hij draait zelf op voor alle kosten van de radioprogramma's, de aankondigingen en de inhuur van muzikanten. Zelfs met de Britse giften raakt het eind van zijn geld in zicht en hij begint zijn publiek te vragen om bijdragen. Dat valt niet bij iedereen in goede aarde.

Idzerda is een gepassioneerde en begaafde technicus met een grote liefde voor radio, maar hij is niet zakelijk genoeg. Net als bij zijn uitzendingen, is het business model voor zijn bedrijf N.V. Nederlandsche Radio Industrie onrealistisch. De kwaliteit van zijn radio's en technische apparatuur is zo hoog, dat hij zijn producten alleen kan slijten aan mensen met een (erg) grote beurs. Bovendien gaat de bijzondere FM modulatietechniek waarmee hij uitzendt niet goed samen met de goedkopere ontvangers van concurrenten. Die zijn meer geschikt voor een AM signaal. Zijn luisteraars uiten hun ongenoegen in de radiotijdschriften Radio Nieuws en Radio Expres.

In 1923 gaat het helemaal mis. Niet alleen beëindigt de Daily Mail het contract met Idzerda, zijn productiepartner Philips start een nieuwe samenwerking met de Nederlandse Seintoestellen Fabriek (NSF) voor het vervaardigen van radiolampen en ontvangers. Idzerda sluit wel nog een overeenkomst met de Nederlandse Vereniging voor Radiotelegrafie (NVVR), die vanaf 8 februari dat jaar wil starten met uitzenden via zijn PCGG station. Maar door financiële problemen verliest hij kort daarna zijn zendvergunning en in 1924 gaat zijn bedrijf de N.V. Nederlandsche Radio Industrie failliet.

1925-1935 Gemarginaliseerd
De NSF gaat ondertussen verder op het pad dat Idzerda heeft geplaveid: ze bouwen een radiostation in Hilversum, kondigen hun programma's vooraf aan en zenden op vaste tijden uit. Op 21 juli 1923 gaat de zender de lucht in. Het eerste nationale omroepstation is een feit. Al snel volgen er meer. Idzerda's dagen als pionier zijn voorbij. Idzerda gaat ondertussen door in de marge: met de hulp van enkele vrienden maakt hij een doorstart onder de naam Radio-Idzerda. Hij krijgt in 1926 een nieuwe zendvergunning, waarbij hij zijn oude 'call sign' PCGG mag behouden, maar hij krijgt geen toestemming meer om zijn programma's vooraf aan te kondigen. Tussen 1930 en 1931 zendt hij uit met call sign PF1IDZ. Hij maakt op zaterdagnacht een felicitatieprogramma voor zijn publiek van 'nachtuilen' op een golflengte van 298 meter.
Publieke verkoop
Op 8 mei 1935 valt definitief het doek voor Idzerda. De inventaris van zijn N.V. Idzerda-Radio wordt publiekelijk verkocht, al slaagt hij er wel in om een deel ervan te behouden. Na dit faillissement verhuist hij opnieuw naar Scheveningen, waar hij samen met zijn gezin een pension begint.
Een mysterieus einde
Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt Idzerda betrapt door Duitse soldaten terwijl hij rondkijkt tussen de brokstukken van een V2 raket, die niet ver van zijn huis is neergestort. De soldaten dragen hem op te vertrekken. We weten nu dat hij terugkeert en opnieuw betrapt wordt. Dat wordt hem fataal: de Duitsers arresteren hem en de volgende dag (3 november 1944) wordt hij geëxecuteerd op het voormalige Filmstadterrein aan de Benoordenhoutseweg - het hoofdkwartier van het Duitse V2-departement. Zijn familie blijft in onzekerheid achter en ontdekt pas op 8 maart 1946 wat er gebeurd is. Zijn lichaam wordt aanvankelijk begraven in Wassenaar, maar later wordt hij bijgezet bij zijn vrouw op een kerkhof in Den Haag. Het verhaal gaat dat er op de Dodenherdenking bloemen van het Nederlandse Verzet bij zijn graf zijn gevonden, wat de indruk wekt dat Idzerda daar actief geweest zou zijn.
Waarom we dit verhaal kunnen vertellen
Idzerda was zich terdege bewust van zijn plaats in de geschiedenis en van zijn nalatenschap. Hij schonk in 1940 zelf een groot deel van zijn bezittingen aan het Postmuseum, een van de voorlopers van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Hiermee legde hij het fundament voor de huidige Idzerda collectie. Die bestaat uit boeken, documenten, foto's, technische objecten en radio's van Idzerda's bedrijf Technisch Bureau Wireless; later bekend als de N.V. Nederlandsche Radio Industrie en N.V. Radio-Idzerda.
Credits: verhaal

Productie: Carlien Booij, Erik van Tuijn
Research: Pieter Bakker, Jette Pellemans, Carlien Booij, Erik van Tuijn
Art direction: Ruben Steeman, buro RuSt
Camera en video editing: Elmar Kroezen, Videofabrique
Animaties: Kirsten Schuil, Ruben Steeman
Met bijzonder veel dank aan: Tobias Idzerda, kleinzoon van Hans Idzerda, Pieter Bakker en iedereen die betrokken was bij Beeld en Geluid.

Bronnen:
Brief van Herman de Man aan Idzerda's weduwe (Eindhoven, 1946);
Brief van Idzerda's oudste dochter M.C. de Brey-Schotanus à Steringa Idzerda aan dhr. Van Beek (Driehuis,1979);
Brief van Idzerda's oudtse dochter M.C. de Brey-Schotanus à Steringa Idzerda aan N.T.J. Swierstra (Haarlem, 1969);
Artikel in De Telegraaf, 1939-02-24.
Advertentie IDEEZET: Radio Nieuws 1918
Het draadloos ontvangstation handboek voor den amateur, J. Corver, Uitgeversmaatschappij Rembrandt (1915)
Portret J. Corver, NISV
Panorama, A.W. Sijthoff's uitgevers maatschappij (1913)
Portret Idzerda: Schimmelpenningh
Muziek:
Menuetto, Divertimento No.17 In D Major, K 334. Wolfgang Amadeus Mozart.
Sonate en sol mineur op. 2 Haendel, comp. ; Ars Rediviva
Perfumes of the Past - Savoy Orpheans

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel