augustus 1868 - december 1944

Aan de vooravond van de informatiemaatschappij

Mundaneum

“Paul Otlet, oprichter van het Mundaneum”

Op 10 december 1944, precies 70 jaar geleden, stierf de Belg Paul Otlet, een geniale bibliograaf en de stichter van het Mundaneum. Vandaag, in het licht van de digitale revolutie, wordt zijn inbreng erkend van Brussel tot Sidney. 

Een erfgoed dat de technische vooruitgang overstijgt: het oeuvre van Paul Otlet heeft een plaats in het ontstaan van onze informatiemaatschappij, het kantelpunt in de geschiedenis van de kennisordening waar de mens de stap maakt van analoog naar de digitaal. 

Het zal nog enkele decennia duren alvorens wij zicht zullen krijgen op de werkelijke omvang van de digitale revolutie, maar nu reeds plaatst Paul Otlet België op de wereldkaart van de pioniers van de informatie- en communicatietechnologieën. 

Architect van de kennis, theoreticus van de internationale betrekkingen, ondernemer van de kennis, auteur van een nieuwe soort kennisoverdracht, grondlegger van een wereldwijd intellectueel coöperatienetwerk ten dienste van de vrede, dit zijn zoveel facetten van een al te lang miskend man. 

Het Mundaneum te Mons (België) bewaart van Paul Otlet een uitzonderlijk patrimonium dat thans wereldwijd bestudeerd wordt. Deze nalatenschap een plaats geven binnen de grote thema's van de 21e eeuw, dit is de missie van het Mundaneum als mooiste hommage aan Paul Otlet.

Paul Otlet (juillet 1876)

Een mens in een veranderende wereld 

Paul Otlet wordt vaak omschreven als een ondernemer van de kennis.

Dit komt omdat zijn vader, Edouard Otlet, een prominent figuur was in het Belgisch economisch bestel. Hij neemt deel aan de industriële ontplooiing van het land en breidt zijn tramimperium uit over de wereld. België is dan de tweede economische macht van de wereld.

Met zijn fortuin kan hij zaken verwerven zoals het Franse Île du Levant, en een kunstcollectie. Hij kan zelfs een Belgische expeditie in Congo financieren voor rekening van koning Leopold II.

Samen met zijn vader bereist de jonge Paul Europa en de wereld om zich stilaan voor te bereiden op zijn latere verantwoordelijkheid als ondernemingshoofd ...

Aan tafel ten huize Otlet in Chaussée de Charleroi (1885-1890)
Edouard Otlet, senator
Brussel. Anspachlaan
Brussel. Gerechtsgebouw
Paul Otlet (Jong)
L'Ile du Levant. Eerste werk van Paul Otlet (1881)

Nog voor zijn twintigste is Paul al thuis in de uitgeverswereld, het bibliotheekwezen en de musea. 

Zijn rechtenstudie is een troef in het succesrijke industriële België. Als stageopdracht wordt hem gevraagd een encyclopedie van de Belgische rechtspraak aan te maken, wat hem meteen terugbrengt naar zijn passie: studie en analyse.

Als kind van de tweede industriële revolutie observeert hij de versnelling van de wetenschappelijke vooruitgang en van de uitgeverij.

“De mensheid staat op een keerpunt in haar geschiedenis. De massa aangemaakte data is gigantisch. Nieuwe instrumenten zijn nodig om ze te vereenvoudigen, te condenseren, anders zal onze intelligentie de obstakels waar ze mee worstelt nooit te boven komen noch de vooruitgang boeken die wij bevroeden en waar wij naar hunkeren”.

Paul Otlet, Traité de documentation, 1934, p. 430

Edmond Picard
Henri La Fontaine, Nobelprijs voor de Vrede in 1913 en mede-oprichter van het Mundaneum

Hij bijt zich vast in de boekenwereld met als hoofdbekommernis de toegang tot en de transmissie van het geschreven woord. 

Na de vaderfiguur in zijn jonge jaren komt hij in contact met andere personen die hem, in een zeer gunstig economisch en sociaal klimaat, laten zien dat de realisatie van zijn projecten niet onmogelijk is. 

Twee van deze sleutelfiguren zijn de gerenommeerde advocaten Edmond Picard en de toekomstige winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, zijn vriend Henri La Fontaine.

Architect van de kennis

Reeds van jongs af aan is Paul Otlet gedreven door kennisdrang en nieuwsgierigheid. 

Op het Île du Levant richt hij al een eigen museum in en op het college klasseert hij de boeken van de bibliotheek. 

Verzamelen en klasseren worden zijn lievelingsactiviteiten en algauw botst hij op de moeilijkheid om toegang te krijgen tot een steeds toenemende massa geschriften.

Paul Otlet met schaalmodel van zijn Internationaal Centrum. Brussel. 1943
Een oplossing ziet hij in de bibliografie. Reeds in 1893 ontwerpt hij samen met Henri La Fontaine een methodologie geïnspireerd op een Amerikaans systeem, de Decimale Classificatie, die zij herdopen tot Universele Decimale Classificatie (UDC). 
Boyd Rayward, biograaf Paul Otlet
Hiermee worden alle publicaties opgenomen in een unieke catalogus, het Universeel Bibliografisch Repertorium (UBR), met toegangssleutels volgens genummerde thema's die aldus door eenieder kunnen worden gedeeld.
Paul Otlet is nog geen dertig wanneer hij, samen met Henri La Fontaine, in 1895 overgaat tot de oprichting van het  Office International de Bibliographie ten einde zijn nieuwe werkwijze te promoveren op wereldschaal.
Eerste Internationale conferentie voor Bibliografie in Brussel, september 1895

Later zal Otlet, verder bouwend op dit fundament, komen tot het concept van het Universele Boek dat moet gezien worden als een nieuwe kijk op de uitgeversbusiness. 

Het woord “boek” staat dan voor hem zeer dicht bij de digitale opstelling van vandaag. Dit Universele Boek moet dan uitmonden in een nieuw concept genaamd “Wereldencyclopedie” en opereren binnen een “documentatienetwerk”. 

De UDC blijft de indexeringstaal die toegang verschaft tot al deze nieuwe tools.

“Om te begrijpen wat het Mundaneum is moet zijn architecturale geschiedenis in dialoog gaan en openstaan voor de geschiedenis van de informatiewetenschap, de geschiedenis van het internationalisme en vooral de geschiedenis van het positivisme in zijn volle spiritualiteit”. Wouter Van Acker, Griffith University (Sidney)

Vader van een nieuwe discipline: Documentatie

In 1934 publiceert Paul Otlet zijn magnum opus: het “Traité de Documentation”. Het bevat de essentie van zijn intellectuele nalatenschap, het denkwerk van 40 jaar. 

Reeds in 1903 verschijnt in zijn geschriften een nieuw woord en meteen een begrip dat onze verhouding tot informatie zal overhoop gooien: de Documentatie. 

In de ogen van Otlet is dit begrip niet beperkt tot een tijdschrift of boek. Het feit geklasseerd en geïndexeerd te worden geeft aan een drager de status van document. Het beeld, het object, de passus krijgen een plaats in deze nieuwe documentaire categorie.

Zo komt hij tot het begrip Universeel documentatienetwerk. Het gaat dan over een kennisnetwerk als concept voor centralisatie en verdeling.

Hoe Paul Otlet de organisatie van de documentatie zag in zijn Encyclopedia Universalis Mundaneum
In 1934 publiceert Paul Otlet zijn magnum opus: het “Traité de Documentation”. Het bevat de essentie van zijn intellectuele nalatenschap, het denkwerk van 40 jaar. 

“Op het werkblad, geen enkel boek meer. In de plaats daarvan een beeldscherm en een telefoon. Ginds, ver van hier, in een gigantisch gebouw, bevinden zich alle boeken en alle informatie. Van daaruit wordt in antwoord op de telefonisch gestelde vraag de juiste pagina geprojecteerd”.

Paul Otlet, Traité de documentation, 1934, p. 428

“L'Homme qui voulait classer le monde” door Françoise Levie
Het organiseren van de documentatie
Internationaal centrum van Brussel. Verzamelingen
Collectieve Internationale Bibliotheek
Documentair Archief
Hoe langer hoe meer ziet men een frappante gelijkenis tussen het werk van Otlet en het World Wide Web: ter beschikkingstelling van allerhande documentvormen, hypertext codering (het leggen van verbanden volgens thema's), het internet en cloud computing. Het gaat om een nieuwe kijk op het Knowledge Management, revolutionair voor de tijd, die de toegang tot kennis op zijn manier virtualiseert
In Otlet's visie worden telefoon en televisie samen een nieuw medium in een transmodale dynamiek, kortom de voorbode van videoconferentie!

“Het Mundaneum herinnert mij eraan dat niets nieuw is – het gaat altijd over het herontdekken op een andere manier, met nieuwe technologie en nieuwe mogelijkheden. Het Mundaneum, het Memex en nu het internet en het world wide web zijn slechts de meest recente invullingen van een concept. Ik kijk met ongeduld uit naar het vervolg!”

Vinton Cerf, mede-uitvinder van het TCP/IP protocol in 1974

Initiator van een nieuwe kennismediation

Otlet wil alle kennis toegankelijk maken voor eenieder en daarom vertaalt hij de encyclopedische opzet naar diverse formaten: De Mundaneum Atlas, de Mundaneum Universele Encyclopedie, het Palais Mondial of de “kennis in 3D” even zoveel manieren om kennis over te brengen.

De Atlas
Atlas van de Prehistorie
Internationaal Museum. Sectie Telegrafie en Telefonie
Otlet bedenkt zelfs een mechanisme dat de verschillende transmissietools van de kennis zou combineren: de Mondotheek, een soort multimedia bureau lang voor het ontstaan van de digitale wereld, een combinatie van atlas, encyclopedie, telegraaf, radio, universeel bibliografisch repertorium en elk ander medium dat ontsluiting van kennis mogelijk maakt.

Theoreticus van de internationale betrekkingen

Vandaag is mondiale governance een bekend begrip. In de tijd van Otlet moet op dat gebied alles nog uitgevonden worden.

De intellectuele samenwerking op wereldschaal organiseren, dat is sinds het einde van de 19 eeuw het doel van Paul Otlet en Henri La Fontaine. In 1910 richten zij de Union des Associations internationales op.

De hoofddoelstelling is het bevorderen van de vrede en de menselijke vooruitgang door middel van het delen van de kennis. 

De modus operandi om dit te bereiken gaat via het organiseren van internationale congressen, de publicatie van een bulletin van het internationale gebeuren en een geïndexeerd jaarboek van alle internationale organisaties die vanuit Brussel en in de wereld opereren.

Pan African Congress. 1921 (Cinquantenaire. Brussel)
Quinzaine Internationale. 1922 (Cinquantenaire. Brussel)
Embleem van de Union des Associations Internationales: Per Orbem Terrarum Humanitas Unita
Union des Associations Internationales: Organisatie. Activiteiten
Jaarboek "Vie Internationale". 1910-1911
Vergadering van de Volkenbond. 1921

Na de Eerste Wereldoorlog gaat alle samenwerkingsinspanning naar de instelling die op dat ogenblik het meeste hoop uitstraalt, namelijk de Volkenbond (SDN) die later zal worden opgevolgd door de Verenigde Naties. 

De Commissie voor Intellectuele Samenwerking waar Otlet en La Fontaine beiden deel van uitmaken onder de koepel van de SDN vormt de aanzet tot de latere Unesco

Bij de Volkenbond in 1928
De Cité mondiale is de architecturale invulling van dit groots project: met het verstrijken van de tijd krijgt het project verschillende vormen al naargelang de aangesproken architecten. De meest bekende zijn Hendrik Andersen en Le Corbusier. Het project zal echter blijven steken in de utopie. 
International World Center. Hendrik Andersen
Op weg naar de Cité mondiale
Cité mondiale

“Al wat in het universum gebeurt en al wat de mens voortbrengt zou van op afstand meteen opgeslagen worden. Aldus ontstaat een voortschrijdend beeld van de wereld, een geheugen, eigenlijk een duplicaat ervan. Eenieder kan van op afstand de gevraagde passage, uitvergroot en beperkt tot het beoogde onderwerp, geprojecteerd zien op zijn scherm. Zo zou iedereen vanuit zijn zetel de schepping kunnen gadeslaan, in haar geheel of in welbepaalde onderdelen”. Monde : essai d’universalisme, Paul Otlet, 1935, p.391.

Een Man in een globaal netwerk

“Netwerk” is een essentieel begrip bij Paul Otlet. Samenwerking, mutualisering, internationale uitwisseling zijn de sleutelwoorden van zijn betrachtingen zowel op intellectueel als op politiek vlak, met de vrede als einddoel. 

Bij hem maakt werken in een netwerk deel uit van de menselijke en filosofische processen.

Vele personaliteiten hebben met Paul Otlet samengewerkt, allen mannen en vrouwen begaan met wetenschappelijke vooruitgang in hun respectievelijke vakgebieden.

Het Mundaneum netwerk
Institut international de Bibliographie: internationale samenwerking. 1914
Melvil Dewey (1851-1931). Bibliothecaris van de Library of Congres. Ontwierp een classificatie voor het beheer van een catalogus per onderwerp.
Patrick Geddes (1854-1932) (GB). Schotse socioloog die meewerkte aan de wereldtentoonstellingen (1900-1910)  en die nieuwe theorieën ontwikkelde inzake urbanisme.

Le Corbusier (1887-1965) (CH). De Cité mondiale of wereldstad is een architecturaal project waar hij samen met Paul Otlet aan werkte voor de zetel van de Volkenbond

Otto Neurath  (1882-1945) (AT). Werkt mee aan de Mundaneum Atlas Universalis en Encyclopedie als nieuw pedagogisch instrument.
Léonie La Fontaine (1857-1949) (BE). Medewerkster aan het Repertorium vanaf 1893. Voegt een sectie feminisme toe aan het Office International de Bibliographie.
Ernest Solvay (1838-1922) (BE). Industrieel met een passie voor de sociale wetenschappen. Moedigt de oprichting aan van het Office international de Bibliographie sociologique en is in 1908 de voorzitter van het Institut International de Bibliographie.
Robert Goldschmidt (1877-1935) (BE). Werkt mee aan een procédé voor de miniaturisatie van boeken: de microfotografie.
Andrew Carnegie (1835-1919) (USA). Deze Amerikaanse magnaat ondersteunde bibliotheken in de Verenigde Staten en Europa. Andrew Carnegie bezocht het Internationaal Museum (Jubelpark in Brussel) in 1913

“Het werk van Otlet is vandaag niet enkel belangwekkend als een historisch curiosum maar omdat het een radicaal nieuw soort van netwerk vooropstelt: niet gedreven door bedrijfslogica of persoonlijke ijdelheid maar door een utopische visie van intellectuele vooruitgang, sociaal egalitarisme en zelfs spirituele emancipatie”. Alex Wright (USA), biographe de Paul Otlet, 2014

Credits: verhaal

Commissaire — Boyd Rayward, biographe de Paul Otlet
Commissaire — Stéphanie Manfroid, archiviste au Mundaneum
Commissaire — Delphine Jenart, directrice adjointe au Mundaneum

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel