1913 - 2013

De 100ste verjaardag van een Nobelprijs voor de Vrede

Mundaneum

Henri La Fontaine (1854-1943), Nobelprijs voor de Vrede in 1913

Hoewel hij een van de Belgische Nobelprijswinaars is, raakte Henri La Fontaine wat in de vergetelheid. Wanneer hij in 1913 bekroond wordt met de Nobelprijs voor de Vrede is hij nochtans een boegbeeld van de pacifistische beweging. De prijs komt er als beloning voor zijn inzet binnen het Internationaal Bureau voor de Vrede (BIP) dat hij sinds 1907 voorzit en voor zijn doorslaggevende inbreng in diverse vredesorganisaties waaraan hij meewerkt of die hij mede opgericht heeft.

In 2013 wordt de honderdste verjaardag gevierd van de Nobelprijs voor de Vrede van Henri La Fontaine door het Mundaneum, een archiefcentrum en expositieruimte van de Federatie Wallonië-Brussel en de Stichting Henri La Fontaine die in 2011 werd opgericht met als doel het doorgeven en het actualiseren van de waarden die werden gedragen door Henri La Fontaine.

Het diploma van de Nobelprijs voor de Vrede in 1913 toegekend aan Henri La Fontaine

“Net zoals een techniek voor de oorlog, bestaat er ook een techniek voor de vrede. En die techniek voor de vrede houdt verband met alle aspecten van het menselijk leven. Om te verhinderen dat mensen tegen elkaar vechten werd een organisatie in het leven geroepen, met name de justitie.”

(Henri La Fontaine, 1931)

Cover van het nummer van 18 december 1913 van het weekblad “Pourquoi pas?” bij de aankondiging van de Nobelprijs voor de Vrede toegekend aan Henri La Fontaine

Pacifist “door internationaal recht” Henri La Fontaine werd geboren te Brussel in 1854 in een familie van de gegoede burgerij. Als kind wordt hij beïnvloed door de progressieve ideeën van zijn ouders, Marie-Louise Philips (1826-1899) en Alfred La Fontaine (1822-1882). Tijdens zijn rechtenstudie aan de Université libre de Bruxelles ontstaat zijn grote belangstelling voor het internationaal recht dat hij ziet als het beste middel om de vrede in de wereld te bevorderen. Met zijn diploma op zak gaat hij in 1877 aan het werk als advocaat met daarnaast tal van activiteiten die alle draaien rond vrede, gelijkberechting en democratie. Hij zet zijn schouders onder arbitrage tussen naties, de oprichting van een Volkenbond, de ontvoogding van de vrouw, de verbreding van de democratie en de toegang tot de kennis voor allen.

Henri La Fontaine met een groep vrienden te Westende
Ontwerp voor de cover van het tijdschrift van het Internationaal Bureau voor de Vrede, "Le mouvement pacifiste", door Gisbert Combaz (1869-1941), 1912  
Algemene vergadering van het  Internationaal Bureau voor de Vrede, september 1935

Henri La Fontaine is een prominent voorvechter van de pacifistische beweging die op dat ogenblik in volle opgang is. Verschillende organisaties zien het licht: in 1891 het Internationaal Bureau voor de Vrede, dat wereldcongressen organiseert en waar Henri La Fontaine van 1907 tot aan zijn dood in 1943 voorzitter van zal zijn, en de in 1889 opgerichte Interparlementaire Unie. Vanaf zijn intrede in de Senaat in 1895 neemt Henri La Fontaine er deel aan alle interparlementaire conferenties.

Henri La Fontaine en Ludwig Quidde (Nobelprijs voor de Vrede in 1927), Berlijn, 1924
Aankondiging van een conferentie over de vrede gehouden door Henri La Fontaine

Henri La Fontaine sluit zich aan bij de stroming van het pacifisme “door het recht” die de voorkeur geeft aan de juridische weg om internationale conflicten op te lossen. Voor hem en voor andere pacifisten van zijn tijd kan de vrede enkel op duurzame wijze gegarandeerd worden door de codificatie van het internationaal recht, de verplichte toepassing van de internationale arbitrage, de oprichting van een Volkenbond en de oprichting van een Internationaal Gerechtshof.

Bepalend voor het toetreden van Henri La Fontaine tot het pacifisme begin 1880 is zijn ontmoeting met Hodgson Pratt (1824-1907), stichter van de International Arbitration and Peace Association te Londen. Henri La Fontaine schaart zich achter diens ideeën inzake arbitrage en steun aan de arbeiders. Samen werken zij aan de oprichting van een Belgische afdeling van de International Arbitration and Peace Association die effectief tot stand komt in 1889 onder de naam Société belge de l’arbitrage et de la paix.

In België ijvert hij voor het verenigen van de pacifistische organisaties en in 1913 slaagt hij erin het eerste Nationaal Vredescongres te organiseren te Brussel en over te gaan tot de oprichting van een Permanente delegatie van de Belgische vredesorganisaties. Helaas wordt het pas op gang gekomen propagandawerk  tenietgedaan door de oorlog.

Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog is een grote ontgoocheling voor de pacifisten. Voor hen is het de mislukking van hun opzet. Henri La Fontaine geeft niet op, hij vlucht eerst naar Londen in september 1914 en daarna naar de VS in april 1915 waar hij zijn propagandawerk verder zet en de pacifisten probeert te verenigen. Hij blijft in de VS tot het einde van de oorlog. Daar publiceert hij in 1916 zijn belangrijkste werk, de “Magnissima Charta”, waarin hij voorop stelt dat een Wereldbestuur moet instaan voor de wereldvrede.

Een pagina van het manuscript in het Frans van "The great solution. Magnissima Charta. Essay on evolutionary and constructive pacifism", 1916
Eerste Algemene Vergadering van de Volkenbond, 1920

Na de oorlog wordt Henri La Fontaine aangesteld als technisch raadgever bij de Vredesconferentie in Parijs in 1919. Daar wordt besloten tot de oprichting van de Volkenbond (SDN), de voorloper van de Verenigde Naties (UNO). Hij zetelt als afgevaardigde van België in de Assemblée van de Volkenbond in 1920 en 1921. Daarna wordt hij geweerd omwille van meningsverschillen met bepaalde grootmachten.

Voor vele pacifisten betekent de Volkenbond hoop, maar al vlug waarschuwt Henri La Fontaine voor de permanente internationale spanningen en de economische en financiële crisis die kunnen leiden tot een nieuw conflict. Hij pleit voor een nieuwe wereldorde en voor de oprichting van een internationaal gerecht waar de landen hun conflicten verplicht zouden moeten laten beslechten, met een internationale interventiemacht om de orde te handhaven. In de jaren 1930 geraakt Henri La Fontaine ontgoocheld door de onmacht van de Volkenbond om de vrede te vrijwaren en door de opkomst van het nationalisme. Hij gaat zijn inspanningen richten op de massa waar hij nog het enige heil in ziet.

Affiche van de Belgische Unie voor de Volkenbond tegen de oorlogsuitgaven, Brussel
Bijeenkomst van de Internationale Unie van verenigingen voor de Volkenbond, Brussel, 1928

Tot aan zijn dood ijvert La Fontaine voor het opstellen van een codex van internationaal recht die garant zou staan voor de rechten van de mens en het behoud van de vrede in de wereld. Zijn droom werd eens te meer stuk geslagen door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog waarvan hij het einde niet meer zal meemaken. Hij heeft wel mee de basis gelegd voor naoorlogse vredesvehikels als de UNO en de Europese Unie.

“Men moet eerst burger van de wereld zijn, daarna van Europa en ten slotte van een natie. Men moet zijn land slechts zien als een onderdeel van het grotere mondiale vaderland. Daar moet voor geijverd worden. Een volk zal maar respect verdienen wanner het zich geheel ten dienste stelt en ondergeschikt maakt aan de gemeenschap der mensen. Buiten deze opvatting is er geen heil. Elke enge nationalistische opvatting is per definitie egoïstisch en bron van vijandelijkheden.”

(Henri La Fontaine, 1924)

Émile Vandervelde
Congres van socialistische studenten (1891)

Democraat De politieke loopbaan van Henri La Fontaine begint in 1895 met een mandaat van senator dat hij zal behouden tot in 1935 behoudens twee korte onderbrekingen in 1898-1899 en tussen 1932 en 1935. Hij bekleedt er de functies van secretaris en eerste ondervoorzitter. Vooral in de beginjaren is hij zeer actief tijdens gemeente- en parlementsverkiezingen met talrijke conferenties en meetings. In de Senaat voert hij het woord ter verdediging van het algemeen stemrecht, het onderwijs (dat niet godsdienstig moet zijn en open staan voor allen), de arbeidsvoorwaarden en de internationale vraagstukken. Geheel in de lijn met zijn pacifistische standpunten vraagt hij dat België zich zou uitspreken te voordele van de internationale arbitrage.

Één mei-optocht te Brussel (1930): Henri La Fontaine staat op de tweede rij rechts
Aankondigingen van conferenties door Henri La Fontaine in het Doornikse voor de verkiezingscampagne van 1904

In een brochure van 1897 getiteld “Le collectivisme” zet hij zijn opvattingen over het socialisme uiteen. Productiemiddelen zijn van iedereen en tussenschakels tussen producenten en verbruikers worden maar beter afgeschaft. Handarbeiders en intellectuele arbeiders moeten nauw samenwerken.

Ontvangstbewijs voor een bedrag van 1000 frank gedoneerd door Henri La Fontaine aan de Belgische Werkliedenpartij ter ondersteuning van de algemene staking van 1913 voor het bekomen van het algemeen stemrecht.

Om zijn maatschappelijk project gestalte te geven werkt Henri La Fontaine mee aan de ontwikkeling van het Volkshuis te Brussel en van diverse coöperatieven die opgericht worden door de BWP, ondermeer de Prévoyance sociale die verzekeringen aanbiedt aan de arbeiders.

“De mensheid bestaat uit een gemeenschap van vrije volkeren die zich bewust zijn van hun plichten en verplichtingen en die moeten kunnen genieten van gelijke en onvervreemdbare rechten. De volkeren hebben in de eerste plaats een inherent en onbetwistbaar zelfbeschikkingsrecht en hun meest vitale plicht bestaat erin zich te verenigen in een wereldgemeenschap waarin zij hun levensdrang kunnen waarmaken.” 

(Henri La Fontaine, Eerste Wereldoorlog)

“Oproep tot de vrouwen”, affiche van de Belgische Algemene Vrouwenpartij (opgericht op initiatief van de Belgische Liga voor de rechten van de Vrouw), getekend Marie Parent en Léonie La Fontaine, 1921

Léonie La Fontaine

Feminisme

Henri La Fontaine heeft zich zijn leven lang ingezet voor de vrouwenrechten. Hijzelf en zijn zuster Léonie (1857-1949) kregen een progressieve en emanciperende opvoeding. Van kinds af aan ontmoeten zij, dankzij hun moeder, prominenten uit diverse middens die ondermeer de vrouwenzaak genegen zijn. Reeds in 1879 is Henri La Fontaine secretaris van de Vereniging voor het beroepsonderwijs voor meisjes en lid van de raad van bestuur van de Bischoffsheimschool. Deze niet confessionele beroepsschool voor meisjes bestaat sinds 1864 en combineert algemene onderwijs met een technische opleiding.

In 1888 schaart Henri La Fontaine zich achter de verdedigers van Marie Popelin (1846-1913). Hoewel zij in het bezit is van een rechtendiploma van de Université libre de Bruxelles wordt haar de toegang tot de balie ontzegd omdat zij vrouw is.

Marie Popelin

Deze ophefmakende zaak leidt in 1892 tot de oprichting van de Belgische Liga voor de Rechten van de Vrouw, de eerste feministische organisatie in België. Henri La Fontaine wordt lid van het organisatiecomité. De Liga ijvert voor de ontvoogding van de vrouwen, los van iedere ideologie, en bundelt de krachten van de feministische beweging.

Lezing over de politieke en maatschappelijke rol van de vrouw in de wereldgemeenschap, door Henri La Fontaine (1920)
Henri La Fontaine bepleit stemrecht voor alle mannen en vrouwen. Bij de Belgische Federatie van Advocaten, waarvan hij actief lid is, verdedigt hij de toegang van vrouwen tot het beroep. In 1901 houdt hij er een lezing over de vrouw als advocaat en zijn tekst verschijnt later in een brochure getiteld “La femme et le barreau”.

Kennis ten dienste van de vrede

Henri La Fontaine is er van overtuigd dat een van de belangrijkste hinderpalen voor een duurzame vrede ligt bij de gebrekkige kennis die de volkeren van elkaar hebben. Dit is de grondgedachte van de projecten die hij opzet samen met Paul Otlet, de man die beschouwd wordt als de geestelijke vader van de documentatieleer en van de informatiewetenschap. In 1895 organiseren zij te Brussel de eerste Internationale conferentie voor de Bibliografie die zal leiden tot de oprichting van het Institut international de bibliographie (IIB) en het Office international de bibliographie (OIB).

Eerste Internationale conferentie voor de Bibliografie, september 1895
Universeel Bibliografisch Repertorium (RBU)

Het OIB begint aan een Universeel Bibliografisch Repertorium dat gegevens indexeert over alle publicaties van de wereld aangaande alle mogelijke onderwerpen. Tussen 1895 en 1930 worden 16 miljoen steekkaarten aangemaakt. Voor de indexering ontwikkelen Paul Otlet en Henri La Fontaine de Universele Decimale Classificatie (UDC). De fiches worden niet geklasseerd volgens woorden maar volgens cijfers, wat de indexering universeel maakt. Vanaf 1895 blijft Henri La Fontaine samen met specialisten uit verschillende disciplines werken aan de verbetering van dit systeem. De eerste volledige handleiding verschijnt in 1904. De UDC werd steeds verder ontwikkeld en toegepast in tal van bibliotheken over de hele wereld.

Paul Otlet en Henri La Fontaine stellen vast dat gepubliceerde teksten niet de enige informatiedragers zijn. Daarom zetten zij binnen het IIB gespecialiseerde afdelingen op die per drager grote hoeveelheden documenten verzamelen. Zo bewaart het Mundaneum thans aanzienlijke collecties afkomstig van het Universeel documentatierepertorium, het Internationaal Instituut van de Fotografie of nog het Internationaal Persmuseum.

In 1907 richten Paul Otlet en Henri La Fontaine vanuit het IIB een nieuwe instelling op: het Office central des associations internationales, later omgedoopt tot Union des associations internationales (UAI). De bedoeling is de acties te bundelen van niet-gouvernementele organisaties die ijveren voor de vrede en van Brussel een internationaal centrum te maken. Paul Otlet en Henri La Fontaine stellen zelfs voor om Brussel als zetel van de Volkenbond te kiezen. Vanuit de positie die hij daar bekleedt kan Henri La Fontaine deze keuze aanprijzen, ondermeer tijdens de debatten over de oprichting van de Internationale commissie voor de intellectuele samenwerking. Het wordt uiteindelijk Parijs voor deze organisatie die na de Tweede Wereldoorlog zal herrijzen onder de naam UNESCO.

Vergadering van de Assemblee van de Volkenbond, 1921
Paul Otlet (in het midden) en Henri La Fontaine (rechts) aan de ingang van het Wereldpaleis in het Jubelpark.
Internationale veertiendaagse (waar ook de Internationale Universiteit plaatsvindt) voor het Wereldpaleis, Brussel, 1922

Ter gelegenheid van de Wereldtentoonstelling richt het Office central des associations internationales een Internationaal Museum in, wat later onderdak zal vinden in een vleugel van het Jubelpark. Daar worden ook alle instellingen die Paul Otlet en Henri La Fontaine opgericht hebben, alsmede hun collecties, samengebracht, onder de naam Palais Mondial of Mundaneum. Er worden talrijke projecten uitgewerkt, ondermeer de Internationale Universiteit, waar met de steun van de Volkenbond studenten vorming krijgen inzake internationale vraagstukken.

In 1934 besluit de Belgische regering tot de sluiting van het Wereldpaleis. De werkzaamheden worden op andere plaatsen verdergezet maar de collecties blijven ontoegankelijk tot hun overbrenging in 1941 naar een gebouw in het Leopoldpark. Na omzwervingen in Brussel krijgen de collecties eindelijk een definitief onderkomen in Bergen in 1993.  Het archiefcentrum van het Mundaneum bewaart ondermeer de persoonlijke papieren van Henri La Fontaine.

Tot aan zijn dood blijft Henri La Fontaine actief in de domeinen van de bibliografie en de documentatie. Wanneer het IIB omgedoopt wordt tot Internationaal Instituut voor de Documentatie in 1931 (en daarna tot Internationale Federatie voor de Documentatie in 1937) blijft hij secretaris-generaal.

Henri La Fontaine en Frits Donker Duyvis, Brussel, 1934
Tiende Internationale conferentie voor de Bibliografie, Den Haag, 1931
Lidkaart van Henri La Fontaine van de Loge Les Amis Philanthropes, 1921 (detail)
Henri La Fontaine, Eerbiedwaardig meester, omringd door de commissie van dignitarissen (Loge les Amis philanthropes), omstreeks 1910

Humanist en vrijmetselaar

Henri La Fontaine wordt ingewijd in de Loge Les Amis philanthropes te Brussel in 1882. Hij zal er Eerbiedwaardig meester zijn van 1908 tot 1911 en van 1922 tot 1925. Zoals overal waar hij actief is, verdedigt Henri La Fontaine er zijn opvattingen over vrede, democratie en vrouwenrechten. Als voorstander van de inwijding van vrouwen staat hij mee aan de wieg van de gemengde orde Le Droit humain. In 1912 is het zo ver en Henri La Fontaine sluit er zich bij aan in 1925. In 1928 richt hij binnen de Belgische federatie van le Droit humain de loge La Paix op, creëert er meteen een commissie voor vredesvraagstukken en stelt ze open voor alle werkplaatsen. Deze commissie zal verder evolueren naar een vrijmetselaarsactiecomité tegen de oorlog en vervolgens in 1931 naar een openbaar orgaan, met name het Belgisch Comité tegen de oorlog. In 1932 fuseert de loge La Paix met de loge Sincérité tot één loge Sincérité et Paix.

Programma van de openingszitting van de Temple de la Fédération belge du Droit humain te Brussel, 1935

In 1913 werkt hij mee aan de oprichting van de Universele liga van vrijmetselaars (LUF) of Internationale liga voor vrijmetselaars (LIF). Het betreft een autonoom orgaan dat vrijmetselaars op individuele wijze verenigt. Binnen deze liga richt Henri La Fontaine een pacifistische werkgroep op waarmede steun gezocht wordt voor de pacifistische congressen. Hij wordt voorzitter van de Belgische afdeling (opgericht in 1929) met de hoop nog meer acties te kunnen ondernemen voor de vrede.

Henri La Fontaine is sterk gehecht aan het idee dat vrijmetselaars moeten ijveren voor de vooruitgang van de mensheid. Hij is de overtuiging toegedaan dat de vrijmetselaars buiten de muren van hun tempels moet treden en hun krachten moeten bundelen om hun ideeën ingang te doen vinden. Hij bepleit dit naar buiten komen zowel op nationaal als op internationaal vlak maar ondervindt weerstand van bepaalde loges.

 

Medaille ter ere van de loge Les Amis Philanthropes
Henri La Fontaine aan de piano

De musicus

Van kinds af aan is Henri La Fontaine gebeten door muziek. Hij speelt piano en beweegt zich in de Brusselse artistieke en muzikale middens, ondermeer de Cercle artistique et littéraire waar hij zich in 1881 bij aansluit. Zijn favoriete componisten zijn Mozart en Wagner. Hij woont concerten bij in Brusse, en in het buitenland wanneer hij op reis is. Hij maakt talrijke aantekeningen en sluit zich aan bij diverse kringen zoals Cercle Mozart en l’Association wagnérienne. Voor hem kunnen kunst en muziek bijdragen tot internationale vriendschap.

In 1885 publiceert hij een eerste Franse vertaling van Die Walküre en Götterdämmerung, de proloog en de eerste acte van Der Ring des Nibelungen. Hij geeft conferenties over componisten en vertolkt soms zelf bepaalde stukken. In hun huis op de Vergotesquare in Brussel organiseren Henri La Fontaine en zijn echtgenote Mathilde Lhoest (1864-1941) muziekavonden voor hun vrienden.

Mathilde Lhoest
Bloemen geplukt door Henri La Fontaine tijdens een uitstap op de Gornergletsjer (Zwitserland) in 1883
Henri La Fontaine (in het midden) bij een berguitstap, zonder datum

De alpinist

Henri La Fontaine heeft nog een passie: het alpinisme. Hij staat mee aan de wieg van de Club alpin belge in 1883 en wordt er tot twee maal toe de voorzitter van, in 1891-1892 en vervolgens van 1925 tot aan zijn dood. Daar maakt hij kennis met invloedrijke personen uit de Belgische politieke, culturele en wetenschappelijke middens. Hij wordt ondermeer bevriend met Emile Vandervelde, de grote baas van de socialisten.

Henri La Fontaine neemt actief deel aan de activiteitenvan de Club en maakt gebruik van zijn talrijke reizen om berguitstappen te maken. Hij schrijft tal van reisverslagen voor het tijdschrift van de Club en sommige worden apart uitgegeven.

Berguitstap: halte bij chalet-hôtel du Plan de l’Aiguille (Frankrijk), augustus 1930 (Mundaneum)
Lidkaart voor het jaar 1935 van de Club alpin belge 
Cover van het boek over Henri La Fontaine uitgegeven door het Mundaneum in december 2012 (illustratie François Schuiten)
Credits: verhaal

Curator — Jacques, Gillen, archivist

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel