1881 - 1894

OSMANLI BANKASI MÜZESİ - TOPARLANMA

SALT

“Osmanlı Bankası arşivlerinden kronolojik bir seçki”

SALT Araştırma koleksiyonlarından biri olan Osmanlı Bankası Arşivleri,  geneli incelendiğinde İmparatorluğun merkez bankası ve hazinedarı olarak görev yapan Osmanlı Bankası’nın sadece kurum öyküsünü anlatmakla kalmaz, bir dönemin yaşam temsilini de sunar. Arşivler, bankanın merkezi rol oynadığı geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinin az bilinen dünyasını yansıtır.

 Google Cultural Institute’de beş ayrı sergi şeklinde konumlandırılan arşiv içeriği, kuruluşundan özel ticari banka statüsüne geçtiği 1933’e kadar, 80 yıllık süreçte bankanın yaşadığı önemli değişiklikleri, gelişmeleri ve krizleri kronolojik olarak sunuyor.

 -Osmanlı Bankası Müzesi - 1856 - 1880 - Kuruluş & Zor yıllar

-Osmanlı Bankası Müzesi - 1881 - 1894 - Toparlanma

-Osmanlı Bankası Müzesi - 1895 - 1913 - Genişleme

-Osmanlı Bankası Müzesi - 1914 - 1920 - Savaş ve Kriz

-Osmanlı Bankası Müzesi - 1921 - 1931 - Yeni Dengeler & Son söz

1881-1894 TOPARLANMA

Ülkenin sürüklendiği mali kaosun çözümüne nihayet 1881'de ulaşıldı. Başta Osmanlı Bankası olmak üzere devletin başlıca alacaklılarını bir araya getiren Düyun-u Umumiye İdaresi kuruldu. Bu idare bir tür haciz memuru gibi devletin gelirlerinin önemli bir kısmına el koyarak borçların ödenmesini garantiliyordu. Şartlar ağırdı; fakat en azından devletin Batı'daki borç kaynaklarından tekrar yararlanmasını sağlıyordu. Osmanlı Bankası ise bir taraftan kendi alacaklarını garanti altına almış diğer taraftan devletin borçlanma imkânlarının tekrar açılmasıyla hazineye avanslarının miktarını azaltabilmişti. Bu sayede kendi kaynaklarını ticari bankacılık alanına yöneltmeye ve piyasa üzerindeki hakimiyetini kurmaya başlayabilmişti. 1889'da Sir Edgar Vincent'in Genel Müdürlüğe atanmasıyla birlikte bu süreç iyice hız kazanmıştı. 1890-1892 yılları arasında inşa edilen yeni genel müdürlük binası İstanbul'un en işlek merkezi Galata'da yükselmişti.

Osman Hamdi Bey'in Borçları 1879 - 1900

Osmanlı Bankası'nın erken dönemindeki ticari faaliyetlerinin önemli bir kısmı şahsi kredi ve avanslardan oluşuyordu. Bunlardan istifade edebilenler ise çoğunlukla belirli zümrelere ait zengin veya itibarlı kişilerdi. Bir örnek vermek gerekirse dönemin meşhur simalarından müzeci, arkeolog ve ressam Osman Hamdi Bey'den bahsetmek mümkündür. İlk olarak 1879 tarihinde senet karşılığında bankadan avans aldığını gördüğümüz Osman Hamdi Bey birkaç sene sonra bizzat bankanın genel müdürüne yazdığı bir mektupla avans talep etmiş, karşılığında maaş senetlerini göstermiştir. 1889'da 1.500 liralık bir borç karşılığında evini ipotek eden Hamdi Bey'in 1900 yılına gelindiğinde hâlâ bankaya borcu bulunmaktaydı. 

Ressam ve arkeolog Osman Hamdi Bey (1842-1910) tablolarında kendini sıkça resmettiği Şark kıyafetinde
Osman Hamdi Bey'in 80 liralık avans karşılığı imzaladığı 23 Eylül 1879 tarihli borç senedi
Osman Hamdi Bey'in Osmanlı Bankası Genel Müdürü Morgan H. Foster'dan 150 liralık avans talep eden mektubu.
Osman Hamdi Bey'in 1883'teki avans talebine iliştirdiği Ekim 1883 tarihli maaş senedi.
Osman Hamdi Bey'in Kuruçeşme'deki yalısının 1889 tarihli ipotek belgesi
Osman Hamdi Bey ile annesi Fatma Hanım'ın Osmanlı Bankası'na 1895'ten kalmış olan 220 liralık borçlarını onayladıkları 16 Ağustos 1900 tarihli belge

Düyun-u Umumiye İdaresi 1881

1879'deki anlaşmayla oluşturulan Rüsum-u Sitte İdaresi'nin Osmanlı borcunun küçük tahvil sahiplerini tatmin etmemesi üzerine daha adil ve kapsamlı bir çözüm arayışı başlamıştı. Osmanlı Bankası Almanya'nın desteğini elde ederek bu konuda önemli bir adım atmış, 20 Aralık 1881'de “Muharrem Kararnamesi” adıyla bilinen anlaşma imzalanmıştı. Buna göre Osmanlı'nın borcu yarı yarıya indiriliyordu, fakat karşılığında da kurulacak Düyun-u Umumiye İdaresi'ne devlet gelirlerinin önemli bir kısmı teslim edilerek ödemeler teminat altına alınıyordu. “Devlet içinde devlet” gibi güçlü bir konuma gelen bu yeni kurumun sayesinde Osmanlı Bankası hazineye avanslarını önemli ölçüde azaltarak ticari bankacılık faaliyetlerini geliştirebilmişti. Osmanlı Devleti ise 1874'ten beri alamadığı dış borçlara 1886'dan itibaren tekrar başlayabilmiş, ihtiyacı olan borçlanma operasyonlarını gerçekleştirebilmişti.

Osmanlı Bankası'nın mimarı Alexandre Vallaury tarafından 1897'de inşa edilen ve kurumunun eski İstanbul'daki gücünü simgeleyen Düyun-ı Umumiye binası (bugünkü İstanbul Erkek Lisesi)
Maliye Nazırı Agop Paşa'nın ısrarıyla Osmanlı Bankası ve Düyun-ı Umumiye tarafından düzenlenen ve "Osmaniye 1890" adıyla bilinen %4 faizli istikrazın 22 liralık (20 sterlin, 500 frank, 400 mark) tahvili
Kuruluşundan 1914'e kadar Osmanlı Bankası avansları içinde hazinenin payı (%). Düyun-ı Umumiye'nin kuruluşuyla birlikte bu pay düşmeye başlamış, 1886'dan itibaren %20 ile %10 arasında seyretmiştir

Halid Ziya Uşaklıgil'in Memuriyeti 1886 - 1892

1886 yılında, İzmir'in hali vakti yerinde ailelerinden Uşakizadeler'den 21 yaşındaki Halid Ziya Bey, geleceğin meşhur romancısı Halid Ziya Uşaklıgil, Osmanlı Bankası'nın İzmir şubesinin Türkçe servisinde çalışmaya başlamıştı. Yıllar sonra “Kırk Yıl” adı altında topladığı anılarında yedi yıl süren banka memuriyetine değinen Uşaklıgil bankaya girişini, orada tek Türk olarak çalışmanın verdiği hissi, şubede çalışırken başından geçen bazı olayları anlatmıştır. 1892 sonunda bankadan ayrılan Halid Ziya Bey kendi deneyiminin geleceğin genç nesillerine örnek olması gerektiğini düşünmüş, hatta kuzeni ve Mustafa Kemal Paşa'nın müstakbel kayınpederi Muammer ile oğulları Halil Vedad ve Ahmed Bülend kısa bir müddet için bankada çalışmışlardı.

Halid Ziya Uşaklıgil'in Kırk Yıl adlı hatıratından... Halid Ziya Bey'in kırk yaşındaki fotoğrafı
Halid Ziya Bey'in personel sicil kaydı
Halid Ziya Bey'in bankaya istifa kararını bildirdiği 29 Aralık 1892 tarihli mektubunun sureti
Halid Ziya Uşaklıgil'in Kırk Yıl adlı hatıratından... Osmanlı Bankası'na memur olarak alınışı
Halid Ziya Uşaklıgil'in Kırk Yıl adlı hatıratından... Osmanlı Bankası'nda tek Türk memur olarak hissettikleri
Halid Ziya Bey'in kuzeni ve Mustafa Kemal Paşa'nın müstakbel kayınpederi (Latife Hanım'ın babası) Uşakizade Mahmud Muammer Bey'in hareket föyü
Babalarının tavsiyesiyle Osmanlı Bankası'nda memuriyette bulunmuş Halid Ziya Bey'in oğullarından Halil Vedad Uşakizade

Sir Edgar Vincent'in Genel Müdürlüğü

Osmanlı Bankası'nın giderek gelişen piyasa işlemlerinin getirdiği hareketliliğe gereken yönetici 1889 yılında Genel Müdür olarak atanan Sir Edgar Vincent'ın şahsında bulunmuştu. Kahire'de yöneticilik vasıflarını ve ticari dehasını ispatlamış olan Vincent İstanbul'a geldiğinde bankanın çehresini değiştirmeye kararlıydı. Yönetimi altında geniş kitleleri cezbedecek cari ve ticari hesaplar açılmış, avans ve mevduat imkânları genişletilmiş, Aile Sandığı adı altında küçük tasarruf hesapları uygulaması başlatılmıştı. Bunun yanı sıra bankanın şube ağı hızlı bir şekilde büyümeye başlamıştı. Ancak Vincent'in iddialı politikası bu genç yöneticinin aşırı hırsının kurbanı oldu. 1895'te kendi yaratmış olduğu spekülatif borsa hareketleri bir krize dönüşüp bankanın varlığını tehlikeye sokmuş, Sir Vincent’in da işten alınmasına neden olmuştu.

Sir Edgar Vincent (1857-1941)
1889'da açılan Adana ve Konya şubelerinin personelinin, 1895 yılında çekilmiş fotoğrafları
1890 ve 1891 yılında açılan Sofya ve Beyoğlu şubelerinin personelinin 1895'te çekilmiş fotoğrafları
1892'de açılan Bağdat ve Mersin şubelerinin personelinin, 1895 yılında çekilmiş fotoğrafları
1893 yılında açılan Ankara şubesinin binası ve personelinin, 1895'te çekilmiş fotoğrafı

Yeni Genel Müdürlük Binası 1890-1892

Yeni Genel Müdür  Sir Edgar Vincent'in hayali bankanın ihtişamına yaraşır yeni bir binanın inşasıydı. Voyvoda Caddesi üzerinde yer alacak yeni bina dönemin ünlü mimarı Alexandre Vallaury'ye sipariş edilmişti. Binanın en büyük özelliklerden olan ve Londra'da dönemin en ünlü kasa imalatçısı Samuel Chatwood'dan sipariş edilen kasa dairesi gazete haberlerine konu olmuştu. Bina 27 Mayıs 1892 günü törenle hizmete girmiş, birkaç gün sonra da bankanın Sen Piyer (Saint-Pierre) Han'daki altın rezervi yeni mekâna taşınmıştı. Galata'nın en cüsseli ve muhteşem yapısı haline gelen yeni genel müdürlük binasının belki de en ilginç özelliği bankanın Doğu ile Batı arasındaki konumunu simgeleyen neoklasik ön cephesiyle, Haliç'e bakan neo-oryantalist tarzdaki arka cephesiydi.

7 Şubat 1890'da Osmanlı Bankası Genel Müdürü Sir Edgar Vincent'in yeni bina projesiyle ilgili Paris'e yolladığı mektup
16 Mayıs 1891 tarihli Sabah Gazetesi'nden... Osmanlı Bankası'na Londra'dan kasa sipariş edildiğine dair haber
8 Mayıs 1892 tarihli Sabah Gazetesi'nden... Osmanlı Bankası'nın yeni genel müdürlük binasının açılış töreni
1 Haziran 1892 tarihli Sabah Gazetesi'nden... Osmanlı Bankası'nın yeni genel müdürlük binasına altın rezervinin nakli hakkında haber
Dönemin bir kartpostalından... Eminönü'nden bakıldığında, Galata'nın silüetinde yerini alan yeni genel müdürlük binası
30 Temmuz 1308 (11 Ağustos 1892) tarihli Servet-i Fünun dergisinin kapağında Osmanlı Bankası genel müdürlüğünün arka cephesinin Haliç'ten görünümü
6 Ağustos 1308 (18 Ağustos 1892) tarihli Servet-i Fünun dergisinin kapağında Osmanlı Bankası genel müdürlüğünün Voyvoda Caddesi üzerindeki ön cephesi
Hazırlayanlar: Hikaye

Kurgu ve anlatım / Concept and narrative — Edhem Eldem, Boğaziçi Üniversitesi

Katkıda bulunanlar: Tüm medya
Bazı durumlarda öne çıkan hikaye bağımsız üçüncü taraflarca yaratılmış olabilir ve aşağıda listelenmiş olan içeriği sağlayan kurumların görüşlerini her zaman temsil etmeyebilirler.
Google ile çevir
Ana Sayfa
İnceleyin
Etrafımda
Profil