1953 - 1966

SADİ ÖZİŞ ve KARE METAL

SALT

“Perşembe Pazarı’nda bazen fındık, bazen pirinç eleği üretimi için kullanılan delikli sac levhalardan mobilya yapıyorduk.” 
Sadi Öziş, 2008

“Sadi Öziş ve Kare Metal 1953-1966” SALT Araştırma’nın 2008’de başlattığı Mimarlık ve Tasarım Arşivi’nden yapılmış bir görsel seçkidir. Türkiye’nin mimarlık ve tasarım tarihini görsel olarak belgelemek ve bu iki pratik arasındaki ilişkileri kurmak amacıyla bir araya getirilmiş bu arşivler topluluğunun tasarım ayağı, kronolojik bir anlayışla, Türkiye’deki tasarımın tarihsel sürecini ortaya koymayı hedefler. Bu misyon dahilinde, ilk önce Türkiye’deki tasarım pratiğinin mihenk taşları belirlenmiş, daha sonra bu kişi ve kurumların arşivleri toplanarak bütünlüklü bir anlatı oluşturulmaya çalışılmıştır.

Türkiye’deki modernist mobilyanın dayandığı en eski isim olan Kare Metal, mütevazı üretim biçimleri ile ortaya konmuş sade ancak çok güçlü çizgilere sahip mobilyaları ile bu sürecin başlangıç noktası kabul edilir. Kurumun arşivinin büyük bir kısmını elinde bulunduran Sadi Öziş’ten alınmış fotoğraflar ve belgeler, kendisiyle yapılan sözlü tarih çalışmasının eşliğinde, kurumun tarihine ve Türkiye’deki mobilya tasarımının geçmişine ışık tutar.

İzleyeceğiniz bu seçki, Kare Metal’in tarihi ve ürettiği mobilyaların tasarım anlayışlarıyla, dönem içindeki önemlerini ortaya koymayı deneyen bir çalışmadır.

Türkiye’de modern mobilyanın tasarım ve üretim süreci 1950-1970’e tarihlendirilir. Bu süreç, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nde eğitim almış idealist tasarımcıların öncülüğünde gelişir. Bauhaus’un zanaat kökenli üretim biçiminin benimsendiği ve yerel malzeme kullanımının öne çıktığı bu dönem, İstanbul ve Ankara eksenlidir. 1950’lerin başında özellikle İstanbul’da modern mobilya satışının az olduğu dönemde, Akademi’deki üç sanatçının, Sadi Öziş, İlhan Koman ve Şadi Çalık’ın, yerel ve hazır malzemelerle, biraz da maddi sıkıntı sebebiyle üretmeye başladığı ve dönemine göre oldukça avant-garde kabul edilen mobilyalar, Türkiye modern mobilya tarihine Kare Metal imzasıyla geçer.

İlhan Koman, 1950'lerin ortasında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nde kurulan Kare Metal Atölyesi'nde çalışırken.
(soldan sağa)  Can Yücel, Sadi Öziş ve İlhan Koman 1950'lerin sonunda Paris'te
(soldan sağa) Şadi Çalık, Can Yücel  ve İlhan Koman 1950'lerin sonunda Paris'te.

1953’te İDGSA’daki heykel bölümü dâhilinde metal atölyesi kuruldu. Atölyeye oldukça ilgi duyan ve büyük bir yoğunlukla burada metal heykel çalışmalarına başlayan Sadi Öziş ve İlhan Koman 1955’te yine Akademi bünyesinde kendi metal heykel atölyelerini kurdular. Dönemde soyut heykele duyulan ilgisizlik ve bu sebeple oluşan geçim sıkıntısı, sanatçıları mobilya tasarım ve üretimine yöneltti. Sanatçılar, kendi tasarım güçlerini ve sanatçı kişiliklerini de gösterebilecekleri metal heykel- mobilya üretimine bu noktada başlayarak, Türkiye tarihinde de bir kilometre taşı olan Türkiye’nin ilk metal mobilya üretimine adım attılar.

Lütfi Kırdar Spor ve Sergi Sarayı’nın giriş cephesi için düzenlenmiş enstalasyon. İlhan Koman ve Şadi Çalık tasarımı, 1950’ler başı.
Origami İskemle. Metal sac bükülüp kesilerek üretilen bir sandalye ve kılıfı. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1954.
Döşemeli iskemle. 1950’lerde dünyada yaygın olan mobilya tasarım çizgilerinin Kare Metal yorumu sandalye. Sadi Öziş tasarımı, 1950’ler ortası.

Akademi Metal Atölyesi grubunun ürettiği mobilyalar heykel altyapısıyla oluşmuş tasarımlardı ve ergonomik kaygıyla imal ediliyordu. Kumdan alınan kalıplarla en doğru eğimlerin araştırılması ve daha sonra bunun alçıyla sabitlenmesi yöntemiyle oluşturulan tasarımlar, kalıpların üzerine demir çubukların düzenlenmesiyle şekil alıyordu.

Aynı dönemde yapılmış Charles ve Ray Eames imzalı “Wire Chair”e yakın bir çizgide tasarlanmış sandalye. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş ve İlhan Koman tasarımı, 1950’ler ortası.
Orijinal olarak 15 milimetrelik su borusundan imal edilmiş bir iskelet üzerine, delikli sac kaplanarak oluşturulmuş, Kare Metal’in soyut geometrisini gösteren sandalye. Şadi Çalık tasarımı, 1950’ler ortası.
Hasır ve krom sandalye, Kare Metal dönemi, 1950’ler ortası

Dönemde İstanbul’da var olan kısıtlı malzeme erişimi, grubu, hazır ve başka işlevler için üretilmiş malzeme kullanmaya yöneltti. Delikli sac levhalar, su boruları, pirinç elekleri gibi parçalar, grubun mobilyalarının temel malzemelerini oluşturdu.

İnsan vücudunun formunu yansıtan sandalye. Döneminde Knoll International’ın ilgisini çekmiştir. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş ve İlhan Koman tasarımı, 1957
İnsan vücudunun formunu yansıtan sandalye. Döneminde Knoll International’ın ilgisini çekmiştir. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş ve İlhan Koman tasarımı, 1957
İlhan Koman’ın Kare Metal için ürettiği, modernist duyarlıkla el yapımını buluşturan erken denemelerden biri olan metal şezlonglar. Kare Metal dönemi, İlhan Koman tasarımı, 1957

Öziş ve Koman’ın, birlikte çalıştıkları Ahmet Pilevneli ve İsmail Sakız gibi zanaatkârların da desteğiyle ürettiği, soyut geometrik formların kullanıldığı metal mobilyalar, dönemin mimar, içmimar ve iş adamlarının ilgisini çekti. Sedad Hakkı Eldem başta olmak üzere birçok ünlü tasarımcıdan artarda sipariş alan sanatçılar, maddi desteklerini Sadi Öziş’in babası Tevfik Bey ve aile dostları Mazhar Süleymangil’den alarak 1956’da Kare Metal firmasını kurdular. “Kare”nin dört köşesi dört ortağı temsil ediyordu. 1957’de arkadaşları ve meslektaşları Şadi Çalık da gruba dâhil oldu.

1950’lerde dünyada yaygın olan mobilya tasarım çizgilerinin Kare Metal yorumu, döşemeli sandalye. Sadi Öziş ve İlhan Koman tasarımı, 1958
1950’lerde dünyada yaygın olan mobilya tasarım çizgilerinin Kare Metal yorumu, döşemeli sandalye. Sadi Öziş ve İlhan Koman tasarımı, 1958
Deri ya da benzeri bir kumaşın paslanmaz çelik su borusu çerçeve üzerine kaplanmasıyla oluşturulmuş iskelet ve üzerine oturtulmuş yuvarlak şeffaf camdan oluşmuş masa. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1958
Elle örülmüş sandalye. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1950’ler sonu.

1958’e kadar aktif olarak mobilya üreten Kare Metal grubu mobilyaları, savaş sonrası dünyasının genel tandansı ve imkânları dâhilinde ortaya konmuş tasarım ve üretim anlayışlarını yansıtır. Hazır endüstriyel malzeme kullanımı ve yeni gelişen teknolojiler, ergonominin yanında Kare Metal sanatçılarına ilham vermiş ve grubun tasarımlarını yönlendirmiştir. Dönemin kısıtlı imkânları içinde, mobilya üretmeye en uygun malzeme su borusuyla inşaat demiri olmuş, Borusan’ın kurucusu Asım Kocabıyık’ın temin ettiği borular ve Perşembe Pazarı'ndaki zanaatkârların desteği, bu endüstriyel malzemeleri çağının öncülü niteliğindeki mobilyalara dönüştürmüştür.

Daire sandalye, 15 milimetre su borusunun daire şeklinde bükülerek bir iskelet haline getirilmesinden sonra, üzerine delikli sac kaplanarak oturma yeri ve sırtı oluşturulmuştur. Dikdörtgen puf, basit geometrik çizgilerden oluşmaktadır. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1950’ler sonu.
Balık ağlarının su boruları ve demir çubukların çevresine sarılmasıyla üretilen, farklı döşemelerle uygulanan iskemle. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1950’ler sonu.
Balık ağlarının su boruları ve demir çubukların çevresine sarılmasıyla üretilen, farklı döşemelerle uygulanan iskemle. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1950’ler sonu.
Balık ağlarının su boruları ve demir çubukların çevresine sarılmasıyla üretilen, farklı döşemelerle uygulanan iskemle. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1950’ler sonu.
Balık ağlarının su boruları ve demir çubukların çevresine sarılmasıyla üretilen, farklı döşemelerle uygulanan iskemle. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1950’ler sonu.

Kare Metal’i özgün kılan en önemli şey sınırlı teknik ve malzemeydi. Endüstriyel malzemeleri endüstriyel üretim biçimi olmadan kullanan sanatçılar, elle ürettikleri mobilyalara soyut heykel anlayışlarını ustalıkla yansıttılar. Fabrikada ve seri olarak üretilmeyen, zanaat işi mobilyaların yalınlığı, onlara değer ve önem kazandırdı.

12 milimetre inşaat demirinin bir iskelet şekline getirilmesinden sonra, üzerine aslen fındık eleği olarak imal edilmiş delikli sac kaplanarak oturma yeri ve sırtı oluşturulmuş sandalye. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1959
12 milimetre inşaat demirinin bir iskelet şekline getirilmesinden sonra, üzerine aslen fındık eleği olarak imal edilmiş delikli sac kaplanarak oturma yeri ve sırtı oluşturulmuş sandalye. Kare Metal dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1959
Kare Metal’i sipariş üzerine az sayıda da olsa tasarlayıp ürettiği tekerlekli masa. 1950'ler sonu.

1956’ten 1958’e kadar Koç ve Süren aileleri gibi önemli iş çevrelerinden siparişler alarak varlığını sürdüren Kare Metal grubu, 1958’de İlhan Koman’ın ilgisini yeniden heykele yönlendirmesi ve Brüksel Fuarı hazırlıkları dolayısıyla gruptan ayrılmasıyla dağıldı. Yine heykele geri dönmeye karar veren Şadi Çalık’ın da ayrılmasının ardından Sadi Öziş atölyede zanaatkârlarla tek başına kaldı. Kare Metal’in yanında, 1962’de ortağı Gevher Bozkurt’la kurduğu Galeri T’de dekorasyon çalışmalarını sürdüren Sadi Öziş, 1966’da iki firmayı da kapatarak Paris’e gitti ve mobilya çalışmalarını sonlandırdı.

Batı bağlamından farklı olarak, yerel bir modernizmi yansıtan sandalye. Orijinali olan Uçan Rumi, Kare Metal döneminde İlhan Koman tarafından tasarlanmış, Galeri T döneminde Sadi Öziş tarafından tekrar yorumlanmıştır.
Masa. Galeri T dönemi, Sadi Öziş tasarımı, 1959
Meşe ve ceviz ağacından, özel olarak iç mekânlardaki yemek masaları için tasarlanmış sandalye. Galeri T dönemi, Sadi Öziş tasarımı,1959

1958’de Kare Metal’in bir kısım işleri, “L’Architecture d’aoujourd’hui”  dergisinde yayımlandı. Tasarımlar, Knoll firmasının başkanı Florence Knoll’un ilgisini çekti. 1958 sonunda Öziş, Knoll temsilcileriyle görüştü, ancak taleplerini maddi olarak karşılayamayınca bu ilişki devam etmedi.

1958 tarihli, 16 numaralı L’Architecture d’aoujourd’hui sayısında yer alan Kare Metal tasarımları,1958
Kros Masa, Diktörtgen İskemle ve puf
Boru Masa ve Tel İskemle

60 yıl öncesinin modern anlamda öncül tasarım grubu Kare Metal, Türkiye mobilya ve tasarım tarihinin temel taşlarından biri olmasının yanında, kendine özgü tasarım ve üretim biçimleri ve özgün hikâyesiyle, ana akımdan farklı bir kolun hikâyesini anlatmaktadır. Kare Metal’in ürettiği mobilyalardan bazıları hâlen özel koleksiyonlarda ve Sadi Öziş’in kişisel koleksiyonunda yer almaktadır.

Sadi Öziş, Baki Aktar ile birlikte
Sadi Öziş
Hazırlayanlar: Hikaye

Aslı Can, SALT Research
Based on Research commissioned to Gökhan Karakuş 

Katkıda bulunanlar: Tüm medya
Bazı durumlarda öne çıkan hikaye bağımsız üçüncü taraflarca yaratılmış olabilir ve aşağıda listelenmiş olan içeriği sağlayan kurumların görüşlerini her zaman temsil etmeyebilirler.
Google ile çevir
Ana Sayfa
İnceleyin
Etrafımda
Profil