1981 - 1990

Mijn job in Berlijn

Peter Millar

Verslaggeving van het leven achter de Berlijnse Muur
Peter Millar was de enige niet-Duitse correspondent in Oost-Berlijn aan het begin van de jaren 80 en werd in 1989 verkozen tot Buitenlands correspondent van het jaar voor zijn verslag van de val van het communisme.
Mijn aankomst in Berlijn in 1981 was voor mij als jonge verslaggever een spannende ervaring, zowel positief als negatief. Het eerste beeld dat ik van mijn nieuwe woonplaats kreeg, was het intimiderende uitzicht op Oost-Berlijn door de Brandenburger Tor.
Naast de Rijksdag in West-Berlijn (die op dat moment werd gebruikt voor tentoonstellingen en conferenties) herdacht een sombere rij kruisen de slachtoffers die waren gedood tijdens hun vluchtpoging over de Muur daarachter.
De graffiti aan de Westkant was lichter van toon dan de realiteit die erachter lag.

Uitkijken over de Muur vanaf de uitkijkplatforms in West-Berlijn was een heel grimmige ervaring: een 'dodenzone' vol obstakels waarin werd gepatrouilleerd door bewapende wachten

Oost-Duitse grenswachten draaiden hun rug naar westerse fotografen toe of gebruikten een verrekijker om terug te staren. Zoals te zien is, waren hun werkomstandigheden soms niet al te best.
Een deprimerende binnenplaats achter een appartementencomplex in Oost-Berlijn
De littekens van de Tweede Wereldoorlog waren 36 jaar na dato nog overal te zien.

Mijn appartement in Prenzlauer Berg, waar mijn vrouw (we waren net getrouwd) bij me kwam wonen, keek uit over een verwaarloosde, deprimerende binnenplaats. Het appartement op de begane grond werd bewoond door een peacenik/hippie die Volker heette en die de Stasi irriteerde door zijn seksuele activiteiten met de zestienjarige dochter van een van hun hoogst geplaatste buitenlandse agenten.

Hinterhof: de ingang naar Volkers appartement
Prenzlauer Berg was een verwaarloosde wijk met appartementencomplexen waarvan de meeste nog steeds de littekens van oorlog droegen. In de winter stonk het er naar de bruinkool (ligniet) waar de meeste mensen op stookten. Hier is een afgeleverde lading kolen op straat gestort voor een huizenblok in de buurt van onze flat.
In 1982 vierde Oost-Duitsland het 20-jarig bestaan van de Berlijnse Muur met een poster met de tekst 'Voor onze veiligheid', waarop prominent een grenswacht te zien was die op Erich Honecker leek.
Een andere manier om naar dingen te kijken: gelukkige tijden in Metzer Eck

Het leven in Oost-Duitsland was niet allemaal één grote ellende. Er waren nog steeds cafés waar mensen die elkaar vertrouwden, samenkwamen om te drinken, te lachen en grappen te maken. Voor sommige van die grappen zou je een enkeltje gevangenis kunne krijgen als je die op straat zou roepen. Mijn stamkroeg was de Metzer Eck, een bar die door de familie Falkner werd gerund sinds 1913, toen de Kaiser nog op de troon zat. Onder de gevarieerde stamgasten was Kurtl (met het hoofd gekanteld), een populaire komische muzikant op de Oost-Duitse radio, die me vertelde hoe hij in zijn kindertijd in de kelder schuilde voor Britse bommen. Zijn vader was gestorven in de gevechten bij Stalingrad.

De Oost-Duitse gemeenschap was erg gemilitariseerd, met dienstplicht en regelmatige parades van de NVA (Nationaal volksleger)
NVA-troepen lopen zonder enig gevoel voor ironie in paradepas voor het 'Monument voor de slachtoffers van het fascisme'.
In de houding op Unter den Linden

Een van de meest interessante bezoekers aan de Metzer Eck was Manne Schulz. Hij logeerde bij zijn oma, een paar straten verwijderd van zijn ouderlijk huis, in de nacht dat de Muur werd neergezet. Hij zag zijn ouders pas weer toen West-Berlijners korte bezoeken aan Oost-Berlijn mochten brengen. In 1981, na een blindedarmoperatie met complicaties door overgewicht, kreeg hij een arbeidsongeschiktheidsuitkering, wat betekende dat hij mocht reizen. Maar in plaats van in het Westen te blijven (waardoor Oost-Duitsland zijn uitkering niet meer zou hoeven te betalen), bezocht hij zijn ouders af en toe en keerde hij daarna terug naar Oost-Berlijn waar hij een kleurrijk sociaal leven opbouwde. Hij verdiende geld en kreeg veel vrienden door disco's te beginnen in kroegen en cassettebandjes met popmuziek, videobanden en pornoblaadjes te smokkelen, meestal in zijn royale onderbroeken, die zelfs de meest ijverige grenswachten (die vooral bezig waren mensen tegen te houden die weg wilden) liever niet doorzochten.

'Uitkeringsgerechtigde' en ervaren smokkelaar Manne Schulz kijkt uit op de straten van Prenzlauer Berg, waar hij woont, vanaf een observatieplatform in de buurt van het huis van zijn ouders, een paar straten (en een Muur) verderop in West-Berlijn.

Tijdens de begrafenis van de gerespecteerde dissident en mensenrechtenactivist Robert Havemann in april 1982 fotografeerde de Stasi stiekem de aanwezige verslaggevers en andere aanwezigen. 

Stasi-camera's leggen mijn aanwezigheid bij het graf vast.
De Stasi-cameraman zoomt in met zijn telelens. Hier legt hij mijn gesprek vast met een groep aanwezigen, waaronder de dissidente pastoor Rainer Eppelman (met baard), die na 1989 lid van de Bondsdag zou worden.
Het eerste en enige rij-examen waarvoor ik ooit ben geslaagd, was in Oost-Berlijn. Ik slaagde makkelijker voor het theorie-examen door de examinator een fles cognac te geven. 
Een Trabant wordt aangeboden als loterijprijs buiten een 'supermarkt' in Oost-Berlijn

Het hebben van een auto in Oost-Berlijn was een luxe voor de meeste mensen: de wachtlijsten voor een gewone Trabant konden oplopen tot wel tien jaar. 

Stasi-rapport over mij en mijn vrouw, met details over onze studies, taalvaardigheden, eerdere werkervaring en surveillance-instructies. In de opmerking onderaan staat: 'Het is van essentieel belang dat de bron van dit materiaal geheim blijft.'
Een foto van mij en mijn vrouw, gemaakt door een camera in het achterlicht van een Trabant. In mijn dossier schreef officier-kolonel Lehman: 'Millar... laat zijn vrouw de zware dingen tillen.' Ze laat het me tot op de dag van vandaag nooit vergeten.
Datums en tijden waarop we uitgebreid werden gesurveilleerd
Rapport van Stasi-informant over mijn uiterlijk en politieke opvattingen.
Stasi-verslag van ons tijdens een picknick, inclusief bijzonder afkeurend commentaar dat ik mijn korte broek over mijn natte zwembroek aantrok.
De ruïnes van de Frauenkirche in Dresden, vernietigd door het bombardement van de Geallieerden in februari 1945, met een rij Trabantjes en een nieuw hotel. In 1982 veroorzaakte ik hier onbedoeld een demonstratie van jonge 'peaceniks' door verslag te doen van een gerucht onder dissidenten in Oost-Berlijn, dat realiteit werd nadat mijn verslag werd herhaald op de West-Duitse televisie, die door de meeste Oost-Duitse burgers werd bekeken. Als gevolg hiervan verzamelden zich hier honderden mensen, streng in de gaten gehouden door de politie en de Stasi.
Motief 'Van zwaarden tot ploegscharen' boven een kerkdeur in Oost-Berlijn

De Lutheraanse en Evangelische Kerken in Oost-Duitsland werden steeds meer een verzamelpunt van ontevreden jongeren. Jonge Oost-Duitsers begonnen westerse protesten te imiteren over Amerikaanse raketten op West-Duits grondgebied. De aanwezigheid van Sovjet-raketten op Oost-Duits grondgebied werd officieel ontkend. Maar de Kerk zette zich in voor een vredesbeweging, die de bijbelse uitdrukking 'laat hen hun zwaarden omsmeden tot ploegscharen' als motto nam en een motief gebruikte dat leek op een Sovjet-beeld dat voor het VN-gebouw stond. Als patch die op een spijkerbroek kon worden genaaid, werd het een embleem voor protest.

De FDJ vertrekt na de parade

De communistische organisatie FDJ (Vrije Duitse jeugd) probeerde jongeren in de richting van door de staat goedgekeurde activiteiten te sturen, maar alleen de gemengde kampeertochten bleken populair.

FDJ-leden trekken hun uniform uit na de parade
Aan het begin van de herfst in 1989 waren de menigten tijdens de vaste maandagdemonstraties in Leipzig uitgegroeid tot tienduizenden mensen. Honecker vroeg Gorbatsjov dichtbij gestationeerde Sovjet-troepen te sturen, maar die weigerde.
Onder de eisen was beëindiging van de dienstplicht. 'Hereniging' was een taboe, een onvoorstelbaar iets.
Er heerste een uitdagende sfeer, maar ook angst. Mensen verwachtten dat er elk moment Sovjet-tanks zouden komen aanrollen.
Op de trappen van het Stasi-gebouw zelf in Leipzig hielden demonstranten dapper spandoeken op waarop ze opriepen tot een rechtsstaat en om 'tegen de fascistische tendens' te protesteren

Wat er uiteindelijk gebeurde, was een verkeerde interpretatie van grenswachten bij een checkpoint (Bornholmer Straße) van het besluit van een opgejaagd Politbureau om reizen naar het Westen gemakkelijker te maken. Aangespoord door de vrije interpretaties van het besluit op de West-Berlijnse radio, bestormden Oost-Berlijners het checkpoint en eisten te worden doorgelaten. Omdat er niemand was die het tegendeel kon of wilde bevelen (waarvoor extreem geweld nodig zou zijn geweest), gaven de door de menigte bestookte grenswachten toe. De dam was gebroken en de vloedgolf kwam op gang. Veel mensen waren nog steeds bang dat de checkpoints de volgende dag zouden worden gesloten, maar het was te laat: een cruciaal moment in de geschiedenis kreeg een geheel eigen momentum. 

Een jonge Oost-Berlijner wordt omhoog getrokken op de Muur
Tegen Kerst 1989 was Berlijn in feite weer één stad
Al snel werd het eens gevreesde en gehate symbool van scheiding en onderdrukking de locatie van het beste en grootste feest in de hele geschiedenis van Berlijn.
Brave New World? Mijn twee zonen kijken door gaten die in december 1989 in de Berlijnse Muur zijn gehakt. Voor hen is de Koude Oorlog geschiedenis.
De familie Millar staat bij wat nu een open grens is, begin december 1989
Op 3 oktober 1990, de dag van de eenwording van Duitsland, dronk ik iets bij Checkpoint Charlie met een grenswacht die ik al tien jaar kende. Hij glimlachte en vertelde me (nu pas) dat hij Uwe heette. Hij was nu werkloos.
Credits: verhaal

Author and Curator — Peter Millar
Find out more at www.petermillar.eu —

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel