1936 – 1939

Die Spaanse Burgeroorlog

"Dit was in Spanje dat ons geleer het dat jy reg kan wees en tog verslaan kan word, dat geweld die gees kan oorwin, dat daar tye is wanneer moed nie sy eie beloning is nie."
Albert Camus

Die Spaanse Burgeroorlog was een van die bepalende momente van die 20e eeu. Dit was 'n botsing van ideologieë asook van wapens, 'n gruwelike konflik wat 'n nasie uitmekaar geruk het.

Hoewel die gevegte self in Julie 1936 begin het, het die verskuiwinglyne al dekades lank ontstaan. Die generaals wat teen Spanje se demokraties verkose regering in opstand gekom het, wou die horlosie terugdraai vir maatskaplike, kulturele en politieke verandering.

Die staatsgreep het geëskaleer tot 'n konflik van broedermoord wat drie lange jare geduur het. Vir baie waarnemers het die internasionalisering van die konflik dit omskep in 'n stryd dwarsoor Europa tussen fascisme en demokrasie.

Toe die Amerikaanse ambassadeur, Claude Bowers, gesê het hy aanskou die "kleedrepetisie" vir die Tweede Wêreldoorlog, was hy nie ver verkeerd nie.  

Republikeinse lojaliste beman lugafweerkanonne teen Nasionalistiese vliegtuie.

'n Steeds ontplooiende verhaal

Die Spaanse Burgeroorlog het die aandag van geskiedkundiges, skrywers, digters en filmmakers dwarsoor die wêreld aangegryp.

Tot met Franco se dood in 1975 het die enigste skriftelike geskiedenis bestaan uit rebelgunstige narratiewe wat deur die regime geskryf is en werke deur buitelandse – veral Britse en Noord-Amerikaanse – geskiedkundiges.

Vandag is Spaanse geskiedkundiges egter weer besig om die geskiedenis van hulle eie nasie te skryf en vrede te maak met 'n konflik wat hulle land dekades lank geskend het.

'n Bannelingkoning - Alfonso XIII

Alle Spanjaarde is gelyk voor die reg.

Grondwet van die Republiek

Proklamasie van die Tweede Republiek

In April 1931, na die ineenstorting van generaal Miguel Primo de Rivera se diktatorskap van sewe jaar en die vlug van koning Alfonso XIII, is Spanje se eerste werklike demokrasie geproklameer. 

Vir Republikeinse en Sosialistiese politici, en vir duisende landelike en stedelike werkers, was die nuwe regime 'n belowende simbool van modernisering, demokrasie en maatskaplike geregtigheid. 'n Republikeins-Sosialistiese koalisie het begin met 'n ambisieuse program van verandering, gepoogde arbeids- en landbouhervorming, die skeiding van kerk en staat en die depolitisering van die weermag.

Die Populêre Front (Volksfront)

In November 1933 is 'n regsgesinde koalisie verkies wat die hervormings van die vorige twee jaar sou omkeer. In Oktober 1934, toe die parafascistiese CEDA-party tot die regering toegetree het, het die Sosialiste 'n staking uitgeroep. In Asturias het dit 'n gewapende opstand geword. Generaal Franco het die Afrikaleër gebruik om die opstand met die uiterste wreedheid te onderdruk. 

In Februarie 1936 het 'n "Populêre Front"-koalisie van linksgesindes en Republikeine egter die verkiesing gewen. Onder leiding van Manuel Azaña was hulle daartoe verbind om verdere hervorming teweeg te bring. Skielik sou alles verander. 

Eerste Minister Manuel Azaña

"(Ons sal) die demokrasie konsolideer."

Manuel Azaña

Manuel Azaña

Manuel Azaña was een van die belangrikste Spaanse politici van die 20e eeu. Tydens die Tweede Republiek was hy minister van oorlog, by twee geleenthede eerste minister en ook president gedurende die Burgeroorlog. Hy het die politieke party Izquierda Republicana gestig en was volkome verbind tot militêre en onderwyshervorming.  

Republikeinse soldate verdedig teen Nasionalistiese rebelle in straatgevegte in Barcelona, Julie 1936.
Slagordes opgestel: Azaña, Franco en Mola

Die Staatsgreep

Na die verkiesing van Februarie 1936 het regse politici en weermaggeneraals begin vrees vir wat hulle as die "bolsjewiserende" invloed van diegene aan die linkerkant beskou het. Hulle het in die geheim 'n opstand begin beplan. Namate lede van die groeiende fascistiese beweging – die Falange – in die strate met linkse aktiviste gebots het, het die politiek en die samelewing gepolariseer geraak en het politieke geweld toegeneem.

Op 13 Julie is 'n vooraanstaande regse leier, José Calvo Sotelo, deur Republikeinse Stormwagte vermoor. Die aanval was uit vergelding vir die moord op hulle kollega, luitenant José Castillo; dit het vir die generaals, gelei deur Emilio Mola, 'n verskoning gebied om hulle staatsgreep uit te voer. Op 17 Julie het militêre garnisoene in Marokko in opstand gekom; die opstand het gou na Spanje self versprei en het die land in twee verdeel – polities, geografies en militêr. 

Geen omdraaikans: Franco en Mola 
Franco in die veld

Emilio Mola

Emilio Mola was die hoofbeplanner en leier van die staatsgreep van 1936. Hy het in die Marokkaanse Oorlog gedien en was in 1930 Direkteur-generaal van Sekuriteit, 'n pos wat tot konflik met Republikeine gelei het. Saam met Franco het hy 'n wrede onderdrukking in gedeeltes van Spanje wat deur rebelle beheer is, gekoördineer en georkestreer. Hy is in Junie 1937 in 'n vliegongeluk dood. 

"Dit is nodig om terreur te versprei ... en almal wat nie soos ons dink nie, sonder beswaar of weifeling uit te skakel."

Emilio Mola, Julie 1936

"Die fasciste sal nie deurgaan nie! HULLE SAL NIE DEURGAAN NIE!"

Kommunis Dolores Ibárruri, Julie 1936

Die internasionalisering van die oorlog

Hoewel dit in wese 'n interne botsing was, het internasionale magte 'n groot rol in die uitkoms van die Burgeroorlog gespeel.

Ingevolge die Nie-ingrypingsooreenkoms van die wêreld se groot moondhede is albei kante van die konflik die reg ontsê om oorlogstuig te koop of te ontvang.

Die ooreenkoms is egter gedurig verontagsaam, veral deur Nazi-Duitsland, Italië en die USSR. Maar hoewel die Republiek gesukkel het om wapens en toerusting te kry, selfs met Sowjetbystand, het die Nasionaliste 'n konstante stroom fascistiese wapens ontvang. Dit was die sleutelfaktor in Franco se oorwinning en het die ondergang van die Republiek beteken.

Hitler en Franco

Fasciste verenig

Aan die begin van die oorlog het Hitler en Mussolini vliegtuie gestuur om die Nasionalistiese Afrikaleër van Marokko na Spanje te vervoer. Dit was een van die belangrikste dade van buitelandse ingryping in die oorlog en het die uitkoms daarvan in groot mate beïnvloed. 

Hitler salueer troepe van die Duitse Condor Legion.
Lede van die Internasionale Brigade

Die Internasionale Brigades

Die Internasionale Brigades was die vrywilligers wat geveg het om die Republiek te verdedig. Hulle is georganiseer en gewerf deur die Komintern (Kommuniste Internasionaal). Meer as 35 000 het by die brigades en internasionale mediese dienste aangesluit; baie van hulle was bannelinge van Europa se fascistiese diktatorskappe. Frankryk, Duitsland, Pole en Italië het die meeste lede opgelewer, maar vrywilligers het ook uit Brittanje, Amerika en Kanada gekom.  

Douglas Roach (R) met nog 'n lid van die Abraham Lincoln-brigade 

"Julle sal wen maar julle sal nie oortuig nie. Julle sal wen omdat julle meer as genoeg brute mag het; maar julle sal nie oortuig nie."

Miguel de Unamuno

Terreur in die agterhoede

Die opstand het terreur in albei sones ontketen. In rebellegebied is diegene wat met die linkervleuel en Republikanisme geassosieer is, in die tronk gestop of tereggestel. Hierdie "suiwering" is deur die militêre magte gesteun, wat gereken het die geweld is nodig om Spanje te suiwer.

In die Republikeinse sone was daar 'n golf van revolusionêre geweld teen die vermeende ondersteuners van die staatsgreep: groot grondeienaars, plaaslike politieke base, nyweraars, weermagoffisiere, priesters en ander van die politieke regtervleuel. 

Die Slag van Madrid

Teen November 1936 het die rebellemagte die buitewyke van Madrid bereik. Die Republikeinse regering was oortuig dat die stad gaan val en het na Valencia gevlug. Die Nasionaliste se opmars is egter gefnuik deur passievolle burgerlikes en milisie-eenhede wat vasbeslote was om Madrid "die graf van fascisme" te maak. Op 8 November is die 11e Internasionale Brigade deur verligte Madrileños verwelkom. Met behulp van die eerste Sowjetwapenlewering het hulle 'n deurslaggewende rol gespeel om die hoofstad te verdedig. 

'n Jong meisie van Madrid soek skuiling in 'n kerk nadat sy haar huis verloor het.

Die val van Malaga en die slag van Guadalajara

Op 7 Februarie 1937 het Italiaanse en Spaanse troepe die ontoereikende verdedigingswerke van die suidelike stad Malága oorweldig; Republikeine is op massiewe skaal aangehou en tereggestel.

Bemoedig deur hierdie sukses het Mussolini Franco oorreed om 'n tweeledige offensief oos van Madrid te loods. Italiaanse troepe sou Guadalajara aanval, gesteun deur Spaanse magte wat van Jarama na Alacá de Henares beweeg.

Die Italianers het egter gou vasgeval as gevolg van baie swak weerstoestande en begeesterde Republikeinse weerstand.

Toe Franco se aanval nie vordering maak nie, moes 'n woedende Mussolini met afgryse toekyk terwyl sy deurweekte magte verpletterend verslaan word.

Die "Miliciana": Vroue in die Republikeinse Sone

In die Republikeinse sone het vroue op massiewe skaal polities gemobiliseer en by bestaande partye, vakbonde en politieke groepe net vir vroue aangesluit.

Vroue het ook die wapen opgeneem; die miliciana (milisievroue), geklee in blou oorpakke, het 'n kragtige beeld van revolusie en antifascistiese weerstand geword. Hierdie moedige verwerping van geslagstereotipes het egter nie lank gehou nie. Namate die oorlog voortgeduur het, het vroue na die tuisfront teruggekeer, waar hulle by welsyn, verpleging en nywerheidsproduksie betrokke was. 

Lojalistiese vroue patrolleer die strate

Die veldtog in die noorde en die bombardering van Guernica

Al was hulle Katoliek, het die Baskiese streek in die noorde van die land lojaal teenoor die Republiek gebly. Toe die rebelle Bilbao nader, het die Duitse Condor Legion die stad Guernica gebombardeer en heeltemal verwoes.

Met Baskiese moraal verpletter, het Bilbao in Junie 1937 geval; die Republiek het gepoog om die druk te verlig deur 'n aanval op Brunete te loods, maar die Nasionaliste se getalsoorwig het hulle teruggedryf. Die rebelle het hulle noordelike aanslag voortgesit en Santander laat in Augustus binnegegaan. Die Republiek het reageer deur by Aragon 'n front te open met die doel om Zaragoza in te neem. Internasionale Brigades het Quinto en Belchite ingeneem, maar die hoofprys het hulle steeds ontwyk. Teen Oktober het die Baskiese streke en Asturias in die hande van die rebelle geval. 

Condor Legion op Parade
Manskappe van die Condor Legion
Franco spreek sy troepe toe

Franco

Francisco Franco Bahamonde is in Desember 1892 in Ferrol, La Coruña, gebore. Hy kom uit 'n militêre familie en het as jong soldaat in die koloniale oorlog in Spaans-Marokko geveg.

Hy was een van die groep rebellegeneraals wat die militêre staatsgreep van Julie 1936 beplan en georkestreer het, wat tot die Spaanse Burgeroorlog geëskaleer het.

Op 1 Oktober 1936 is Franco verklaar tot Generalisímo van die militêre magte in die rebellesone en hoof van die "Nasionalistiese" staat. Na die oorwinning van sy magte op 1 April 1939 het Franco Spanje as diktator regeer tot sy dood in 1975. 

Nasionalistiese troepe steek die Ebro oor.

Militêre aksie: van Teruel tot die Ebro

Die Republiek het in Desember 1937 'n verrassingsaanval op Teruel geloods en die stad ingeneem, maar Franco se magte het dit in Februarie 1938 herower. Daarna was daar 'n Nasionalistiese operasie in Aragon wat die Republikeinse gebied in twee gedeel het. Dit is gevolg deur 'n aanval op Valencia. In 'n poging om die druk te verlig, het Republikeinse en Internasionale Brigades die rivier Ebro oorgesteek. Die slag het drie maande geduur, waarna die uitgeputte "Leër van die Ebro" terug oor die rivier gedwing is. 

Die onttrekking van die Internasionale Brigades

Internasionale betrokkenheid het 'n groot deel van die verloop van die oorlog bepaal; dit sou ook die einde daarvan bepaal.

Op die München-konferensie in September 1938 het Brittanje en Frankryk in effek Tsjeggo-Slowakye aan Hitler uitgelewer; Spanje se lot was ook ondergeskik aan paaiery.

Die Republiek het geen hoop gehad om hulp van die demokrasieë te kry nie, maar eerste minister Juan Negrín het die Internasionale Brigades onttrek in die hoop dat Franco Duitse en Italiaanse troepe sal onttrek. 

Hierdie laaste poging van internasionale diplomasie het op dowe ore geval. In die winter van 1938 het Franco sy oog op Catalonia gehad; sy magte het Barcelona in Januarie 1939 binnegegaan. 

"Julle kan met trots gaan. Julle is geskiedenis. Julle is legendes. Julle is die heldevoorbeeld van die solidariteit en die universaliteit van die demokrasie ... Ons sal julle nie vergeet nie; en wanneer die olyfboom van vrede se blare verskyn, deurvleg met die lourierkrans van die oorwinning van die Spaanse Republiek, moet julle terugkom!" 

Dolores Ibárruri se afskeidswoorde aan die Internasionale Brigades, Oktober 1938

Vlugtelinge

Na die val van Cataluña in Februarie 1939 het 'n ontsaglike stroom vlugtelinge die grens na Frankryk oorgesteek. Meer as 'n halfmiljoen Republikeinse burgerlikes, soldate en Internasionale Brigade-lede, wat voor Franco se magte weggevlug het, het hierdie onomkeerbare reis aangepak.

Uitgeput en angsbevange is hulle aan die ander kant van die grens deur die Franse owerhede in interneringskampe gevange gehou. Hulle het afgryslike toestande verduur; talle is dood van siekte en honger. Onder die bekendstes van hierdie vlugtelinge was die digter Antonio Machado, wat gesterf het 'n paar dae nadat hy die grens oorgesteek het; hy is by die see by Collioure begrawe. Een van sy bekendste gedigte, "Caminante no hay Camio" (Reisiger daar is geen pad), is 'n roerende uitdrukking van hierdie vlugtelinge se gevoel van verlies, moed en plekloosheid.

Vlugtelinggesinne
Spaanse vlugtelinge in Frankryk

Ons sien die pad wat ons nooit weer kan bewandel nie.

Reisiger daar is geen pad, net die golwe van die see.

 Antonio Machado
Nasionaliste se oorwinningsparade

Die Casado-staatsgreep en die einde van die oorlog

In Maart 1939 het kolonel Casado, bevelvoerder van die Republikeinse sentrale leër, 'n chaotiese rebellie teen sy eie regering geloods. Gedryf deur ontevredenheid met die beleid van voortgesette weerstand het hy gedink hy kan onderhandel vir 'n vrede sonder vergelding.

Sy opmars is deur Franco gestuit en hy is gedwing om oor te gee. Op 27 Maart het die rebelle Madrid binnegegaan; vier dae later was die hele Spanje in hulle hande. Die volgende dag het Franco die einde van vyandelikhede aangekondig.

Die Burgeroorlog was verby, maar vir duisende vlugtelinge en verskrikte Republikeinse burgerlikes het die verskrikking maar pas begin. 

Vroue kyk na die Nasionaliste se oorwinningsparade
Laaste oorblywende: Franco sou langer as 30 jaar regeer.
Erkenning: storie

Dr Maria Thomas, Author & Postdoctoral Researcher
Mike Lewis, CEO & Founder, Historvius.com

Erkennings: Alle media
Die storie hier is in sommige gevalle moontlik deur 'n onafhanklike derde party geskep en verteenwoordig nie noodwendig die sieninge van die instellings hieronder wat die inhoud verskaf het nie.
Vertaal met Google
Tuis
Verken
Naby
Profiel