1936 – 1939

Hiszpańska wojna domowa

„To w Hiszpanii nauczyliśmy się, że można mieć rację i zostać pobitym, że siła może zdławić ducha i że są sytuacje, w których odwaga niczego nie rekompensuje”.
Albert Camus

Hiszpańska wojna domowa była jednym z przełomowych momentów XX wieku. Było to starcie zarówno ideologiczne, jak i zbrojne – brutalny konflikt, który podzielił naród. 

Pomimo że same działania wojenne zaczęły się w lipcu 1936 r., linia konfliktu kształtowała się wcześniej przez całe dekady. Generałowie, którzy zbuntowali się przeciwko demokratycznie wybranemu rządowi Hiszpanii, chcieli cofnąć czas i zanegować zmiany społeczne, kulturalne i polityczne. 

Przewrót eskalował do rozmiarów bratobójczego konfliktu, który ciągnął się przez trzy długie lata. W oczach wielu osób obserwujących całą sytuację internacjonalizacja konfliktu przeobraziła je w ogólnoeuropejskie starcie między faszyzmem a demokracją. 

Ambasador USA Claude Bowers, mówiąc, że oglądał „próbę generalną” pod drugą wojnę światową, nie był daleki od prawdy.  

Republikańscy lojaliści obsługują działa lotnicze przyszykowane na samoloty nacjonalistów.

Historia, która ciągle się toczy

Hiszpańska wojna domowa przyciąga uwagę historyków, pisarzy, poetów i filmowców z całego świata.

Do momentu śmierci Franco w 1975 r. jedyną formą pisarstwa historycznego były formy narracyjne wychwalające przewrót i pisane przez członków reżimu oraz prace powstałe spod pióra zagranicznych historyków (w szczególności Anglików i Amerykanów). 

W dzisiejszych czasach hiszpańscy historycy ponownie jednak podejmują temat historii własnej nacji, rozprawiając się z konfliktem, który okaleczył ich kraj na całe dekady.

Wygnany król – Alfonso XIII

Wszyscy Hiszpanie są równi wobec prawa.

Konstytucja Republiki

Proklamowanie Drugiej Republiki

W kwietniu 1931 r., wraz z upadkiem siedmioletniej dyktatury generała Miguela Primo de Rivera i ucieczką króla Alfonso XIII, proklamowano w Hiszpanii powstanie pierwszej, prawdziwej demokracji. 

Zarówno dla polityków z partii republikańskich i socjalistycznych, jak i dla tysięcy robotników rolnych i fabrycznych nowy ustrój stanowił obiecujący symbol nowoczesności. Koalicja republikanów i socjalistów rozpoczęła ambitny program reform, podejmując się próby modernizacji systemu pracy, przeprowadzenia reformy rolnej, oddzielenia kościoła od państwa i odpolitycznienia armii.

Front Ludowy

Po wyborach w listopadzie 1933 r. władzę objęła prawicowa koalicja. Cofnęła ona reformy, które przeprowadzono w ostatnich dwóch latach. W październiku 1934 r., gdy parafaszystowska partia CEDA weszła w skład rządu, socjaliści zorganizowali strajk. W Asturii przerodził się on nawet w zbrojne powstanie. Generał Franco użył Armii Afrykańskiej do zdławienia rewolty z wyjątkowym okrucieństwem. 

Wybory w lutym 1936 r. wygrał jednak Front Ludowy – koalicja republikańsko-lewicowa. Rząd ze stojącym na czele Manuelem Azaña postawił sobie za cel przeprowadzenie dalszych reform. Niespodziewanie jednak wszystko miało się zmienić. 

Premier Manuel Azaña

„Utrwalimy demokrację”.

Manuel Azaña

Manuel Azaña

Manuel Azaña był jednym z najważniejszych hiszpańskich polityków XX wieku. W czasach istnienia Drugiej Republiki sprawował funkcję ministra wojny. Był również dwukrotnie premierem, a w czasie wojny domowej pełnił funkcję prezydenta. Założył partię polityczną Izquierda Republicana i był wielkim zwolennikiem przeprowadzenia reform wojska i szkolnictwa.  

Żołnierze republikańscy broniący się przed nacjonalistycznymi buntownikami podczas walk ulicznych w Barcelonie, lipiec 1936 r.
Przedstawienie linii frontu: Azaña, Franco i Mola

Zamach stanu

Po wyborach, które odbyły się w lutym 1936 r., politycy prawicowi i generałowie armii zaczęli obawiać się rosnącego wpływu tego, co postrzegali jako „bolszewizm”, po lewej stronie sceny politycznej. W konsekwencji zaczęli potajemnie planować rewoltę. Wraz z nasilającymi się starciami ulicznymi pomiędzy członkami rozwijającego się ruchu faszystowskiego „Falanga” a aktywistami lewicowymi dochodziło do coraz większej polaryzacji sceny politycznej i społeczeństwa. Towarzyszyło temu nasilenie się przypadków przemocy politycznej. 

13 lipca zginął jeden z wiodących liderów prawicy, José Calvo Sotelo. Został zamordowany przez członków Gwardii Republikańskiej w ramach odwetu za śmierć ich towarzysza, porucznika José Castillo. Dostarczyło to generałom wymówki do tego, aby pod wodzą Emilio Mola przeprowadzić zamach stanu. 17 lipca rozpoczął się bunt garnizonów wojskowych w Maroko. Rewolta szybko rozprzestrzeniła się na obszary kontynentalnej Hiszpanii, dzieląc kraj politycznie, geograficznie i militarnie. 

Bez odwrotu: Franco i Mola 
Franco na polu bitwy

Emilio Mola

Emilio Mola był głównym architektem i kierownikiem zamachu stanu w 1936 r. Mola służył w wojsku w trakcie wojny hiszpańsko-marokańskiej, a w 1930 r. objął funkcję Naczelnego Dyrektora Bezpieczeństwa. Na tym stanowisku wszedł w konflikt z republikanami. Mola razem z generałem Franco koordynował i zarządzał przeprowadzaniem brutalnych represji w tej części Hiszpanii, która została dotknięta buntem. Mola zginął w katastrofie lotniczej w 1937 r. 

„Szerzenie terroru jest koniecznością (...) należy bez skrupułów eliminować wszystkich tych, którzy nie myślą tak jak my”.

Emilio Mola, lipiec 1936 r.

„Faszyści nie przejdą! NIE PRZEJDĄ!”

Działaczka komunistyczna Dolores Ibárruri, lipiec 1936 r.

Internacjonalizacja wojny

Pomimo że główny konflikt rozgrywał się w sercu kraju, międzynarodowe siły okazały się kluczowe dla przesądzenia o wyniku wojny domowej. 

Zgodnie z Umową o Nieinterwencji, zawartą między najsilniejszymi państwami świata, żadna ze stron konfliktu nie mogła kupić ani otrzymać zasobów militarnych za granicą. 

To porozumienie było jednakże stale naruszane – w pierwszej kolejności przez nazistowskie Niemcy, Włochy i Związek Radziecki. I podczas gdy republikanie trudzili się, aby zdobyć broń i wyposażenie, nawet z pomocą Sowietów, do nacjonalistów płynął stały strumień broni z krajów faszystowskich. To przesądziło o zwycięstwie Franco, a przypieczętowało klęskę Republikanów.

Hitler i Franco

Faszyści jednoczą siły

Na początku wojny Hitler i Mussolini wysłali samoloty, aby przetransportować Nacjonalistyczną Armię Afrykańską z Maroko do kontynentalnej Hiszpanii. Był to jeden z najdonioślejszych przypadków obcej interwencji w wojnę domową, który znacząco przeważył o jej wyniku. 

Hitler salutuje żołnierzom niemieckiego Legionu Condor
Członkowie Brygad Międzynarodowych

Brygady Międzynarodowe

Brygady Międzynarodowe były to ochotnicze oddziały walczące w obronie republiki. Ich organizacją i rekrutacją zajmował się Komintern (Międzynarodówka Komunistyczna). Brygady i międzynarodowa pomoc medyczna liczyły ponad 35 000 ochotników. Wielu z nich było uciekinierami z krajów Europy, które przerodziły się w dyktatury faszystowskie. Dużą część brygad tworzyli przybysze z Francji, Niemiec, Polski i Włoszech, ale trafiali się tam również ochotnicy z Anglii, Stanów Zjednoczonych i Kanady.  

Douglas Roach (po prawej) z towarzyszem z Brygady Abrahama Lincolna 

„Zwyciężycie, ale nikogo nie przekonacie. Zwyciężycie, ponieważ macie większą przewagę brutalnej siły, ale i tak nikogo nie przekonacie”.

Miguel de Unamuno

Terror w tylnej straży

Dochodziło do coraz większych aktów terroru w obydwu strefach wpływów. Na terytorium objętym rebelią miały miejsce uwięzienia i egzekucje osób powiązanych z lewicą i republikanami. Czystki były usankcjonowane przez wojskowych, którzy postrzegali przemoc jako metodę konieczną do „oczyszczenia” Hiszpanii. 

Z kolei w republikańskiej strefie wpływów doszło do fali przemocy ze strony rewolucjonistów, skierowanej przeciwko domniemanym zwolennikom zamachu stanu: miejscowym liderom politycznym, przemysłowcom, oficerom armii, księżom oraz innym osobom powiązanym z prawą sceną polityczną. 

Bitwa o Madryt

W listopadzie 1936 r. armie rebeliantów dotarły do przedmieść Madrytu. Rząd republikański przekonany o nieuchronnym upadku miasta uciekł do Walencji. Marsz armii nacjonalistów został jednak zatrzymany przez zdeterminowanych cywilów oraz jednostki milicji, którzy byli zdecydowani uczynić z Madrytu „grób faszyzmu”. 8 listopada Madrileños z prawdziwą ulgą powitali 11 Brygadę Międzynarodową. Czyniąc odpowiedni użytek z pierwszej sowieckiej dostawy broni, odegrali decydującą rolę w obronie stolicy. 

Młoda dziewczyna z Madrytu po stracie swojego domu szuka schronienia w kościele

Upadek Malagi i bitwa pod Guadalajarą

7 lutego 1937 r. włoscy i hiszpańscy żołnierze zwyciężyli obrońców Malagi, miasta na południu Hiszpanii, dzięki dużej przewadze. Doszło do zatrzymań i egzekucji republikanów na szeroką skalę. 

Mussolini upojony tym zwycięstwem namówił Franco do rozdzielenia sił na dwie części i przeprowadzenia ofensywy na Madryt od wschodu. Włoscy żołnierze mieli wówczas zaatakować Guadalajarę. Z kolei hiszpańscy żołnierze mieli ich wspomagać, posuwając się wzdłuż miasta Alcalá de Henares od strony Jaramy. 

Włoscy żołnierze szybko jednak ugrzęźli w miejscu wskutek drastycznie pogarszających się warunków pogodowych i zaciekłej obrony republikanów. 

Gdy „klin” wojsk Franco nie był w stanie dotrzeć na czas, wściekły Mussolini oglądał ze zgrozą, jak jego podtopiona armia zostaje kompletnie rozbita.

„Miliciana”: kobiety w strefie republikańskiej

W strefie wpływów republikanów miała miejsce polityczna mobilizacja kobiet na szeroką skalę: kobiety wstępowały do istniejących tam partii, związków zawodowych i feministycznych ugrupowań politycznych. 

Kobiety chwytały również za broń. Miliciana (milicjantka) ubrana w niebieski uniform stała się wyrazistym symbolem rewolucji i walki z faszystami. To śmiałe strzaskanie stereotypów dotyczących płci nie trwało jednak długo. Wraz z postępem wojny kobiety zaczęły wracać na tyły działań wojennych, aby zaangażować się w opiekę, pracę w szpitalach i fabrykach. 

Lojalistki patrolujące ulice

Północna kampania i bombardowanie Guerniki

Kraj Basków, pomimo dominującego w nim katolicyzmu, pozostał lojalny względem republiki. Gdy rebelianci dotarli do Bilbao, niemiecki legion Condor zbombardował miasto Guernica, dosłownie zrównując je z ziemią.

Morale Basków legło w gruzach, a Bilbao upadło w 1937 r. Republikanie próbowali spowolnić szturm rebeliantów, przypuszczając atak na Brunete, jednak nacjonaliści odparli ich natarcie dzięki znacznej przewadze liczebnej. Rebelianci kontynuowali ofensywę na północy, późnym sierpniem docierając do Santander. Odpowiedzią republikanów było otwarcie frontu w Aragonii i próba zdobycia Saragossy. Wprawdzie Brygady Międzynarodowe zajęły Quinto i Belchite, jednak główny cel pozostał poza ich zasięgiem. W październiku kraj Basków i Asturia dostały się pod kontrolę rebeliantów. 

Legion Condor podczas parady
Żołnierze legionu Condor
Franco przemawiający do żołnierzy

Franco

Francisco Franco Bahamonde urodził się w grudniu 1892 r. w miejscowości Ferrol w prowincji La Coruña. W jego rodzinie panowały tradycje militarne. Jako młody żołnierz brał udział w wojnie kolonialnej w hiszpańskiej części Maroka. 

Franco należał do grupy zbuntowanych generałów, którzy w lipcu 1936 r. zaplanowali i przeprowadzili zamach stanu, który przerodził się w hiszpańską wojnę domową. 

1 października 1936 r. Franco został obwołany Generalisímo sił zbrojnych w strefie rebeliantów i głową państwa „nacjonalistów”. Franco rządził Hiszpanią od dnia zwycięstwa jego sił 1 kwietnia 1939 r. do śmierci w 1975 r. 

Żołnierze nacjonalistyczni przeprawiający się przez rzekę Ebro

Działania zbrojne: od Teruel do rzeki Ebro

W grudniu 1937 r. republikanie przypuścili atak z zaskoczenia na Teruel, w efekcie zdobywając miasto. Siły Franco odbiły je jednak w lutym 1938 r. Następnie nacjonaliści rozpoczęli ofensywę w Aragonii, rozdzielając obszar kontrolowany przez republikanów na dwie części. Kolejnym ich krokiem było zaatakowanie Walencji. Siły republikańskie i Brygady Międzynarodowe podjęły próbę osłabienia ofensywy rebeliantów, przekraczając rzekę Ebro. Bitwa, która wówczas się zawiązała, trwała trzy miesiące. W jej efekcie wyczerpana „armia Ebro” została odepchnięta z powrotem za rzekę. 

Wycofanie się Brygad Międzynarodowych

Zaangażowanie się obcych państw w konflikt zadecydowało w większości o przebiegu wojny, jak również było przyczyną jej końca. 

We wrześniu 1938 r., podczas konferencji w Monachium, Anglia i Francja praktycznie poddały Czechosłowację Hitlerowi. O losie Hiszpanii przesądziła również przyjęta polityka „uspokojenia”. 

Republikanie stracili nadzieję na otrzymanie wsparcia ze strony państw demokratycznych. Z tego powodu premier Juan Negrín zarządził wycofanie Brygad Międzynarodowych, licząc na to, że Franco jednakowo wycofa żołnierzy niemieckich i włoskich. 

Była to ostatnia deska ratunku międzynarodowej dyplomacji, która okazała się jednak daremną próbą. Zimą 1938 r. wzrok Franco padł na Katalonię, a w styczniu 1939 r. jego wojska wkroczyły do Barcelony. 

„Macie prawo, by iść z dumą. Staliście się historią. Staliście się legendą. Jesteście bohaterskim przykładem solidarności i uniwersalizmu demokracji (...) Nie zapomnimy Was. A gdy drzewo oliwne pokoju spowite laurem zwycięstwa Republiki Hiszpańskiej znów pokryje się liśćmi, wróćcie do nas!” 

Dolores Ibárruri żegna Brygady Międzynarodowe, październik 1938 r.

Uciekinierzy

Po upadku Katalonii w lutym 1939 r. niezliczone fale uciekinierów szukały ratunku za granicami Francji. W tę podróż w jedną stronę wyruszyło ponad pół miliona republikańskich cywilów, żołnierzy i członków Brygad Międzynarodowych, uciekając przed zbliżającymi się armiami Franco. 

Po drugiej stronie granicy, decyzją władz francuskich wyczerpani i zrozpaczeni uciekinierzy zostali internowani w obozach dla uchodźców. Warunki ich bytowania były tam przerażające: wiele osób zmarło od chorób lub z głodu. Jednym z najsłynniejszych uciekinierów był poeta Antonio Machado, który zmarł kilka dni po przekroczeniu granicy. Jego zwłoki pochowano nad morzem w miejscowości Collioure. Jeden z najsłynniejszych jego wierszy pt. „Caminante no hay camino” (Bacz, wędrowcze: nie ma drogi) w przejmujący sposób wyraża emocje tych uciekinierów: poczucie straty, odwagę i świadomość braku własnego miejsca.

Rodziny uciekinierów
Hiszpańscy uciekinierzy we Francji

Ujrzysz szlak, którego nigdy Po raz drugi nie znajdujesz.

Bacz, wędrowcze: nie ma drogi, Gdy jej w morzu nie wysnujesz (tłum. Zuzanna Jakubowska).

 Antonio Machado
Parada zwycięstwa nacjonalistów

Spisek Casado i koniec wojny

W marcu 1939 r. pułkownik Casado, dowódca centralnej armii republikańskiej, wszczął chaotyczny bunt przeciwko własnemu rządowi. Casado, kierowany rozczarowaniem polityką ciągłego oporu, doszedł do wniosku, że będzie w stanie wynegocjować pokój bez żadnego odwetu ze strony nacjonalistów. 

Jego starania zostały obrócone wniwecz przez Franco: Casado został zmuszony do poddania się. 27 marca rebelianci wkroczyli do Madrytu, a cztery dni później cała Hiszpania znalazła się w ich rękach. Następnego dnia Franco ogłosił koniec działań wojennych. 

Wojna domowa dobiegła końca, ale dla tysięcy uciekinierów i przerażonych republikanów koszmar dopiero się rozpoczął. 

Kobiety oglądające paradę zwycięstwa nacjonalistów
Niezwyciężony: Franco rządził Hiszpanią przez kolejne 30 lat
Autorzy: artykuł

Dr Maria Thomas, Author & Postdoctoral Researcher
Mike Lewis, CEO & Founder, Historvius.com

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil