“ศาสตรา สถาปัตย์ ไทย: พระเมรุมาศ จุดเชื่อมจักรวาล และการออกแบบ”

Thailand Creative & Design Center

เรียนรู้กระบวนการออกแบบพระเมรุมาศ อันสะท้อนคุณค่างานสถาปัตยกรรมไทย ในนิทรรศการ “ศาสตรา สถาปัตย์ ไทย: พระเมรุมาศ จุดเชื่อมจักรวาล และการออกแบบ” (Insight | Thai | Architecture)

ศาสตรา สถาปัตย์ ไทย: พระเมรุมาศ จุดเชื่อมจักรวาลและการออกแบบ
เปิดประตูสู่เบื้องหลังการสร้างงานสถาปัตยกรรมไทยประเพณีในช่วงรัตนโกสินทร์ ผ่านคลังความรู้ 4 รูปแบบ ได้แก่ คติจักรวาลสู่งานสถาปัตยกรรม จำลองโรงขยายแบบ ศิลปะ-สถาปัตยกรรม และครูของสถาปัตย์ไทย

แกนของจักรวาลสู่ศูนย์กลางสถาปัตยกรรม

ระบบสัญลักษณ์ในงานสถาปัตยกรรมไทยประเพณี ถ่ายทอดความเชื่อในเรื่องการเวียนว่ายตายเกิด ตามจักรวาลคติให้ปรากฎเป็นกายภาพ

คติไตรภูมิในคัมภีร์พุทธศาสนากำหนดลักษณะของจักรวาลว่ามี สัณฐานกลม แกนกลางคือ เขาพระสุเมรุ สวรรค์ที่ประทับของพระนารายณ์ซึ่งอวตาลลงมาเป็นพระมหากษัตริย์เพื่อสร้างความสงบสุขให้โลกมนุษย์ และเมื่อถึงวาระจึงกลับคืนสู่เขาพระสุเมรุที่เคยประทับ

เขาพระสุเมรุแกนกลางของจักรวาล ฝังตัวลงไปในน้ำ 80,000 โยชน์ และ โผล่พ้นน้ำ 8,000 โยชน์ ล้อมรอบด้วยเขาสัตตบริภัณฑ์และมหานทีสีทันดรทั้ง 7 มีทวีปใหญ่ที่มีสัณฐานต่างกันไป ทั้ง 4 ทวีป หนึ่งในนั้นคือชมพูทวีป เป็นที่อยู่ของมนุษย์ครึ่งหนึ่ง ป่าหิมพานต์ครึ่งหนึ่ง

ภาพขนาดใหญ่ประดับอยู่บนบานด้านหน้าของตู้พระธรรมต่อเนื่องไปยังด้านข้าง ถือได้ว่าเป็นภาพไตรภูมิจักรวาลในจินตนาการของช่างที่สมบูรณ์มากที่สุดในศิลปะสมัยอยุธยา

ภาพนี้เน้นศูนย์กลางแกนจักรวาลด้วยเขาพระสุเมรุและเขาสัตตบริภัณฑ์ล้อมรอบวางลดหลั่นกันเป็นลำดับ ตอนบนของภาพเป็นวิมานเทวดาและวิถีโคจรของดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ หมุนเวียนนอบแกนเขาพระสุเมรุ

เบื้องล่างของภาพปรากฏสระอโนดาตและมหานทีไหลผ่านป่าหิมพานต์เชิงเขาพระสุเมรุออกไปยังทวีปทั้งสี่ทิศซึ่งช่างวาดภาพต่อเนื่องไปยังผนังตู้ด้านข้างเป็นมหานครขนาดใหญ่เต็มทั้งภาพ ขอบตู้ด้านล่างและด้านข้างแสดงแนวขอบเขากำแพงจักรวาลซึ่งโอบล้อมรอบห้วงจักรวาลไว้อย่างสมบูรณ์

คติจักรวาลสู่งานสถาปัตยกรรม

นอกจากการวางรูปผังบริเวณที่สมบูรณ์ตามคติจักรวาล สถาปัตยกรรมไทยประเพณี ยังปรากฎความสร้างสรรค์ได้ใน พระปรางค์วัดอรุณราชวราราม วางพลแบก หรือกองทัพอารักขาดาวดึงส์ไว้รอบปรางค์บริวาร มณฑปทิศ และปรางค์ประธาน การจัดเรียงที่แปลกตาเช่นนี้ ในทางคติสัญลักษณ์หมายถึงกองทัพรายรอบเขาสัตตบริภัณฑ์ที่พระอินทร์โปรดให้มาคุ้มครองเขาพระสุเมรุ แม้ว่าพลแบกจะเป็นองค์ประกอบหนึ่งที่ปรากฏมายาวนาน แต่ยังไม่เคยมีงานสถาปัตยกรรมไทยแห่งใดประดับพลแบกไว้ในองค์ประกอบมากมายเท่าพระปรางค์วัดอรุณฯ

ปรัชญาความชั่วคราว: สถาปัตยกรรมหลังความตาย
การออกแบบเพื่อการเดินทางสู่สวรรค์ การสร้างเพื่อรื้อถอน

ปรัชญาแห่งความชั่วคราวในทางสถาปัตยกรรมคือสร้างขึ้นเพื่อแสดงความระลึกถึง และเมื่อเสร็จสิ้นพิธีแล้วจึงรื้อถอน พระเมรุมาศ และพระเมรุ ถือเป็นงานสถาปัตยกรรมชั่วคราวในการเฉลิมพระเกียรติแก่พระบรมศพ และพระศพอย่างถูกต้องตามโบราณราชประเพณี โดยจัดสร้างสถานที่ถวายพระเพลิงอย่างสวรรค์ ตกแต่งเป็นสีทอง เรียกว่า พระเมรุมาศ อันหมายถึงเขาพระสุเมรุ รวมไปถึงการจำลองสัญลักษณ์ของจักรวาลทั้งในงานผัง งานสถาปัตยกรรม และองค์ประกอบทั้งหมดในงานพระราชพิธี

แนวคิดการออกแบบและการก่อสร้างสถาปัตยกรรมหลังความตายจึงเลือกใช้วัสดุ เทคนิควิธี และโครงสร้างที่มีลักษณะการใช้งานที่ชั่วคราวทั้งสิ้น

สถาปัตย์ไทยประเพณี จารีตที่ปฏิเสธความสร้างสรรค์?

การสร้างพระเมรุมาศ เพื่อส่งเสด็จครั้งสุดท้าย ประกอบไปด้วยพระเมรุมาศองค์ประธาน เป็นสัญลักษณ์แทนเขาพระสุเมรุซึ่งก็คือที่อยู่ของสวรรค์ ดังนั้น ช่างสามารถใช้จินตนาการจำลองตามความงดงามอย่างสวรรค์ชั้นต่างๆ ด้วยการประดับหุ่นจำลอง เทวดา ครุฑ นาค และสัตว์หิมพานต์ ตามโลกสัณฐานคติไตรภูมิ โดยต้องมีความเหมาะสมถูกกาลเทสะ จึงไม่ถือว่าผิดประเพณีแต่อย่างไร

จำลองโรงขยายแบบ
การออกแบบและก่อสร้างพระเมรุมาศ รัชกาลที่ 9 กรมศิลปากรต้องจัดสร้างโรงขยายแบบ ขนาดกว้าง 15 เมตร และยาว 60 เมตร เพื่อรองรับการเขียนแบบเท่าจริงของยอดพระเมรุมาศ ที่มีความสูงถึง 28 เมตร พร้อมอาคารประกอบ 14 อาคาร ลักษณะโรงขยายแบบเป็นอาคารชั่วคราว ตั้งอยู่ในพื้นที่พระเมรุมาศเพื่อขยายลายไปพร้อมกับการก่อสร้าง “วิธานสถาปกศาลา” เป็นชื่อโรงขยายแบบที่ได้รับพระราชทานจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มีความหมายว่า โรงที่ใช้ในการจัดเตรียมและสร้างงานสถาปัตยกรรม

"อาจารย์ศิลป์ บอกครูว่า... ถ้างานศิลปะไม่เขียน 1 ต่อ 1 อย่าทำเลยเพราะ 1 ต่อ 1 เป็นสิ่งที่มันบริสุทธิ์ แต่เราไปทำงานในสิ่งไม่บริสุทธ์ เค้าเรียก ว่าผิดศิลปะ แบบที่ไม่บริสุทธ์ไปสร้างแล้ว อันนี้มีแต่ข้อเสีย ถ้าใช้ไม่ได้ ก็ต้องทุบทิ้ง อาคารก็เสียความมั่นคง”

อ.ดร.ประเวศ ลิมปรังษี
พุทธศิลป์สถาปนิก ศิลปินแห่งชาติ

โรงขยายแบบเท่าจริง

การควบคุมทรวดทรงและสัดส่วนสำหรับงานออกแบบสถาปัตยกรรมไทยประเพณี ถือเป็นความท้าทาย ด้วยลวดลายที่มีลักษณะเฉพาะ ความละเอียดของการวางองค์ประกอบที่ต้องเป็นไปตามระเบียบแบบแผน และการแก้ปัญหาเมื่อเจอสภาวะ อากาศกิน หรือ การมองเห็นวัตถุเล็กกว่าความเป็นจริงที่เขียนไว้ในแบบ เช่น เรือนยอดที่มีลักษณะเรียวแหลมสูงขึ้นไป เมื่อเกิดปรากฏการณ์อากาศกิน จะลีบเล็กลงกว่าที่คำนวณไว้ สัดส่วนที่ไม่สามารถใช้การวัดขนาดหรือการคำนวณในแบบร่างนี้ ต้องใช้การ กะส่วน ด้วยการเขียนแบบเท่าจริง

อุปกรณ์สาหรับการเขียนแบบและขยายลาย
เจ้าของ: กรมศิลปากร

ศิลปะ-สถาปัตยกรรม

งานสถาปัตยกรรมและศิลปกรรม คือการเล่าแนวคิดและบอกความหมายเชิงสัญลักษณ์ผ่านโครงสร้าง และงานประดับตกแต่ง ตั้งแต่อดีตจนปัจจุบัน งานศิลปกรรม จำลองรูปลักษณ์ของสวรรค์ นรก และโลกมนุษย์ ถือว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญในการสื่อความหมายของงานสถาปัตยกรรมไทย

ในงานสถาปัตยกรรมชั่วคราว หรือสถาปัตยกรรมลำลอง หรืออาคารที่สร้างขึ้นเพื่อการใช้สอยเพียงชั่วคราว เช่น พระเมรุมาศ และพระเมรุ จะคำนึงถึง ศักดิ์ ที่แสดงออกมาในงานเพื่อเป็นตัวแทนการถวายพระเกียรติ งานศิลปะจึงมีความซับซ้อน วิจิตรบรรจงเช่นเดียวกับที่พบในงานสถาปัตยกรรมถาวรทั่วไป

ศิลปะการซ้อนไม้งานสถาปัตยกรรม

การซ้อนไม้ คือ เทคนิคการก่อสร้างอาคารชั่วคราวที่ใช้ไม้แผ่นบางประกบกันให้เกิดมิติความตื้นลึกขององค์ประกอบและลวดลาย ถือเป็นงานที่มีความซับซ้อนสูงสุดสำหรับศิลปะในการก่อสร้างองค์ประกอบ

สถาปัตยกรรมชั่วคราว ด้วยข้อจำกัดของความชั่วคราวจึงเกิดการลดทอนรูปแบบงานแกะไม้จริงปิดทองประดับกระจกอย่างงานตกแต่งสถาปัตยกรรมไทยประเพณี มาเป็นการซ้อนไม้ ปิดผ้าทองย่น ประดับกระดาษแวว

กรรมวิธีการซ้อนไม้เริ่มจากสถาปนิกเขียนแบบขยายลายเท่าจริงพร้อมระบุหมายเลขความตื้นลึกของลายแต่ละชั้น แล้วจึงคัดเส้นลงกระดาษไข เพื่อส่งให้ช่างไม้ตัดไม้ตามลายเส้นที่วาด แล้วนำแผ่นไม้มาซ้อนเป็นชั้นให้เกิดมิติคล้ายการแกะสลัก ผู้ออกแบบงานสถาปัตยกรรมไทยเปิดโอกาสให้มีการนำวิทยาการก่อสร้าง เทคนิคและวัสดุใหม่เข้ามาใช้เพิ่มเติม และทดแทนการใช้ไม้ โดยปรับเปลี่ยนการใช้สอย แต่คงไว้ซึ่งคติความหมายดังเดิม เช่น องค์ประกอบที่ต้องการความเป็นสามมิติ และมีการใช้งานมากชิ้น จะใช้การหล่อไฟเบอร์กลาส หรือการหล่อเรซิ่นจากงานที่ขึ้นรูปต้นแบบด้วยการซ้อนไม้ รวมถึงเทคนิคการตัดคว้านวัสดุชิ้นต่อชิ้นด้วยเครื่องจักรควบคุมโดยคอมพิวเตอร์ (CNC: Computer Numerical Control) จึงเป็นการลดขั้นตอนและเวลาในการเซ็ตตัวของการหล่อเรซิ่น

การตกแต่งฝ้าเพดานของทุกอาคาร สามารถบ่งบอกฐานานุศักดิ์ของอาคารและผู้ใช้ ดางดาวประธานให้อยู่กลาง ล้อมด้วยดาวบริวาร มีกรอบเป็นค้างคาวรูปสามเหลี่ยม รวมถึงการประดับขื่อคาน ผู้ออกแบบกำหนดการใช้รูปแบบศิลปะอย่างเหมาะสม เช่น อาคารที่พระมหากษัตริย์ทรงประทับและทรงธรรมในพิธี ได้แก่ พระเมรุมาศ พระที่นั่งทรงธรรม และพลับพลายก ต่างใช้ศิลปะศักดิ์สูงอย่างการซ้อนไม้ ลองลงมาคือการใช้ผ้าทองย่นสอดแววสาบสี และสุดท้ายศิลปะการตบสีซึ่งมักใช้กับปะรำที่มีความสำคัญน้อยลงมา

พระโกศไม้จันทน์ เครื่องประกอบพระอิสริยยศ อันมีมาแต่โบราณ ทำจากไม้จันทน์โกรกฉลุเป็นแผ่นบาง กำหนดขนาด และความหนาตามแบบให้ได้รูปทรงขนาดเล็กนับหมื่นชิ้น แล้วนำมาซ้อนให้เป็นชั้นเชิงประกอบขึ้นเป็นรูปทรงตามแบบ โดยช่างใช้สีจริงของไม้ทำให้เกิดความงามเมื่อซ้อนกันเป็นชั้น ภายในเป็นโครงสร้างเหล็กกรุตาข่าย เพื่อให้ชิ้นงานไม้เกาะเป็นชั้นตามลำดับ

ชิ้นส่วนไม้จันทน์ตัดฉลุลายครุฑ

พระหีบจันทน์และพระโกศจันทน์ แสดงความวิจิตรของศิลปะการโกรกฉลุไม้จันทน์ และนำชิ้นส่วนมาซ้อนกันเป็นชั้น

ฐานสิงห์

ลายฝาหีบจันทน์

ศิลปะการฉลุผ้าทองย่น สาบสี สอดแวว

พัฒนาจากการใช้กระดาษทองย่นที่ต้องแสงเล่นไฟได้สวยงาม แต่หายากในปัจจุบัน ผ้าทองย่น จึงถูกนำมาใช้ทดแทนด้วยคุณสมบัติที่ใกล้เคียงกัน ศิลปะการฉลุผ้าทองย่น สาบสี สอดแวว เป็นองค์ประกอบทางศิลปกรรมในการสร้างอาคารชั่วคราว เช่น ประดับดาวเพดาน ปิดผิวเสาและคานในอาคารพระที่นั่งทรงธรรม ซึ่งเป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์ และพระบรมวงศานุวงศ์ เพื่อประกอบพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศลในการออกพระเมรุพระบรมศพ รวมถึงประดับดาวเพดานศาลาลูกขุนอันเป็นที่พักของข้าราชการชั้นผู้ใหญ่

กรรมวิธีคือฝ่ายศิลปกรรมออกแบบลายให้มีความต่อเนื่องกันเพื่อใช้ในการฉลุลายไม่ให้ขาดจากกัน การตอกฉลุผ้าทองย่นจะจับซ้อนกับหลายๆ ชั้น แล้วตรึงไว้กับแผ่นไม้ เสร็จแล้วจึงใช้เครื่องมือช่างไม้เช่น สิ่ว ตอกให้ขาดจากกัน เกิดเป็นลวดลายฉลุตามที่เขียนไว้ หลังจากนั้นนำมาปิดกระดาษสีด้านหลังลายฉลุ เรียกว่า สอดแวว แล้วจึงใช้กระดาษสีผืนใหญ่สาบประกบด้านหลัง จึงได้ชิ้นงานเป็นลวดลายสำหรับนำไปปิดผิวงานสถาปัตยกรรมต่อไป

ชิ้นงานสาเร็จครุฑยุดนาคฐานเทวดา
ผ้าทองย่น / สาบสี สอดแวว

ศิลปะการตบสี

เริ่มจากการฉลุแผ่นพลาสติกตามลายที่ออกแบบไว้ แล้วนำลูกประคบ หรืออาจใช้ฟองน้ำที่อยู่ในรูปก้อนกลมแต้มสีที่เตรียมไว้ จากนั้นนำไปประคบลงบนแผ่นพลาสติกที่ฉลุไว้จึงได้ลายปรากฏบนผิวชิ้นงาน ความพิเศษของเทคนิคการตบสีคือ ความเรียบเนียนสม่ำเสมอจากฝีมือคน ทำให้ได้ลายประดับที่ต่อเนื่อง เทคนิคเช่นนี้คล้ายกับศิลปะการทำลายฉลุ หรือ Stencil การตบสีเป็นวิธีการที่ใช้สืบทอดกันมา ในสมัยโบราณจะใช้กระดาษฉลุและการตบทองคำเปลว

ศิลปะการเขียนสี

กระดาษไขปรุเพื่อถ่ายลายเส้นลงพื้นผิว

ลายครุฑเหินกระหนกเปลว: เทคนิคเขียนสีอะคริลิกบนกระดาษกล่อง

ลายครุฑเหินกระหนกเปลว: เทคนิคเขียนสีอะคริลิกบนกระดาษกล่อง

ลายครูฑ: เทคนิคการฉลุลายและเขียนสี

อุปกรณ์สาหรับเขียนสี

เจ้าของ: กรมศิลปากร

ครูผู้ให้โอกาส
เรียนจบมหาวิทยาลัยแล้ว ยังต้องมีครูอีกหรือ? การเรียนการสอนงานสถาปัตยกรรมไทยในรั้วมหาวิทยาลัยเพียง 5 ปี ไม่สามารถครอบคลุมได้หมดทุกแขนง อาจารย์ผู้ประสิทธิประศาสตรวิชา ฝึกศิษย์ให้รู้จัก “ความงาม” โดยใช้งานของตนเอง และงานของบรมครูเป็นตัวอย่างให้ลูกศิษย์ “ฝึกตา” และเพียรสอนสั่งให้ “ฝึกมือ” คล้ายการมอบศาสตราและฝึกฝนการใช้จนชำนาญ เรียกว่า “มีฝีไม้ลายมือ” แล้ว เมื่อทำงานยังคงต้องมีครูช่วยต่อยอด เหลาเกลาเพิ่มกระบวนท่าการใช้ศาสตราตามความถนัดของแต่ละคนด้วยการทำงานไปสอนไป ศิษย์จึงได้ฝึกการทำงานจริง อาจารย์ถ่ายทอดแม้กระทั้งความผิดพลาดที่เคยทำ ความสำเร็จที่มี จนศิษย์สามารถคงความงามที่ตาเห็นและใช้มือเขียนความงามนั้นออกมาได้อย่างเป็นธรรมชาติ

คนเป็นครูไม่เลือกศิษย์ แต่จะมองการทำงานให้เห็นถึงทักษะที่โดดเด่นของแต่ละคน แล้วจึงวางใจมอบหมายงานให้ตามความถนัด เพื่อให้เกิดความสบายใจและการทำงานที่ว่องไวทันเวลา

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
ผู้ออกแบบพระเมรุมาศ รัชกาลที่ 6

พระพรหมพิจิตร
ผู้ออกแบบพระเมรุมาศ รัชกาลที่ 8

อาจารย์ประเวศ ลิมปรังษี
ผู้ออกแบบพระเมรุพระนางเจ้ารำไพพรรณี

พลอากาศตรี อาวุธ เงินชูกลิ่น
ผู้ออกแบบพระเมรุพระพี่นางเธอฯ

ตามรอยสถาปัตย์ไทย
กว่าจะมาเป็นลวดลายวิจิตรในงานสถาปัตย์ไทย ช่างศิลป์และสถาปนิกต้องฝึกเขียนลายตัวเดียวกันอยู่ซ้ำๆ เพื่อให้มือและตาทำงานสัมพันธ์กัน หรือแม้แต่การเตรียมอุปกรณ์ เช่น การเหลาดินสอ นอกจากให้รู้จักและดูแลเครื่องมือของตัวเองแล้ว ยังถือว่าเป็นการฝึกใจให้กลับมามองจุดเริ่มต้นเสมอ

สถาปัตย์ไทย ศาสตราจากความไม่ถาวร
การยอมรับความเป็นไปและค้นหาการเปลี่ยนแปลงอย่างพิจารณา เป็นหลักการสำคัญในการมีอยู่ของงานสถาปัตยกรรมไทยประเพณี การสร้างความรู้ใหม่เพื่อมาทดแทนสิ่งเดิม หรือการปรับบทบาทให้เข้ากับสภาวะใหม่ ถือป็นศาสตร์ตามธรรมชาติของงานสถาปัตยกรรมไทย

เครดิต: เรื่องราว

นิทรรศการ "ศาสตรา สถาปัตย์ ไทย : พระเมรุมาศ จุดเชื่อมจักรวาลและการออกแบบ"
Insight | Thai | Architecture

อำนวยการโดย
สำนักนายกรัฐมนตรี
สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้
ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ

นิทรรศการโดย
ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ


ความร่วมมือและข้อมูลนิทรรศการโดย
กรมศิลปากร
คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร
สถาบันศิลปสถาปัตยกรรมไทยเฉลิมพระเกียรติ มหาวิทยาลัยศิลปากร

ออกแบบและผลิตนิทรรศการโดย
บริษัท บานาน่า สตูดิโอ จำกัด

ออกแบบและจัดทำแสงโดย
บริษัท ชิงชัยและบุตรวิศวกรรม จำกัด
บริษัท ทริปเปิ้ลเอส เทคโนโลยี จำกัด
บริษัท ฟอส ไลท์ติ้ง ดีไซน์ จำกัด
บริษัท ไลท์ติ้ง แอนด์ อีควิปเมนท์ จำกัด (มหาชน)
บริษัท เอ็นโด้ไล้ท์ติ้ง (ประเทศไทย) จำกัด (มหาชน)
บริษัท ไอบิ้ว ออโตเมชั่น จำกัด

ควบคุมระบบเสียงและภาพโดย
หจก.แอน แอนท์ เอวี เซอร์วิส

วัตถุจัดแสดงโดย
กรมศิลปากร
คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร
บริษัท อาคเนย์ประกันภัย จำกัด (มหาชน)
สถาบันศิลปสถาปัตยกรรมไทยเฉลิมพระเกียรติ มหาวิทยาลัยศิลปากร

เทคนิคการฉายภาพบนวัตถุจัดแสดงโดย
ปั๊กอิน สตูดิโอ

ผลิตสารคดีโดย
จรัสลักษณ์ ถาวรทวีวงษ์
บริษัท ณ๊อป โปรดักชั่นส์ จำกัด
บริษัท สื่อดลใจ จำกัด
มาร์กเอ็ด ครีเอทิวิที้
วาดฝันย์ ดิลกสัมพันธ์

ตรวจสอบความถูกต้องของเนื้อหาโดย
กองบรรณาธิการนิตยสารคิด


ที่ปรึกษาเนื้อหาและคัดเลือกวัตถุจัดแสดงโดย
ชาริณี อรรถจินดา

ขอขอบคุณ
บริษัท กระจกไทยอาซาฮี จำกัด (มหาชน)
บริษัท เอปสัน (ประเทศไทย) จำกัด
ก่อเกียรติ ทองผุด
เจริญ มาบุตร
ณรงค์ฤทธิ์ ทองแสง
ธนารัตน์ สอดทรัพย์
บริษัท ศิวกร การช่าง จำกัด
บริษัท ส. บุญมีฤทธิ์ จำกัด
ประมุข บรรเจิดสกุล
ปริญญา สอนใจ
ผศ.ดร.สุพิชชา โตวิวิชญ์
ผศ.ปองพล ยาศรี
พัชรพงศ์ กุลกาญจนาชีวิน
พีระพัฒน์ สำราญ
ลีนวัตร ธีระพงษ์รามกุล
วราภรณ์ แก้วศรี
ศรินยา โทณสุกุมาร
สุรเชษฐ์ แก้วสกุล
หจก. ป.ว.ช. ลิขิตการสร้าง
อธิวัฒน์ ปั้นแววงาม
อาทิตย์ ลิ่มมั่น

เครดิต: สื่อทั้งหมด
เรื่องราวที่นำเสนอบางเรื่องเขียนขึ้นโดยบุคคลหรือหน่วยงานอิสระภายนอก ซึ่งอาจแสดงมุมมองที่แตกต่างไปจากพิพิธภัณฑ์ที่อนุเคราะห์รูปภาพตามรายชื่อด้านล่าง
แปลภาษาด้วย Google
หน้าแรก
สำรวจ
ใกล้เคียง
โปรไฟล์