1810 – 1849

FRYDERYK CHOPIN

Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

„Mam moje manuskrypta w porządku, dobrze nanotowane”

Najwybitniejszy polski kompozytor i pianista, urodzony w Żelazowej Woli 1 marca 1810 roku w oficynie dworu należącego do hr. Skarbków, gdzie funkcję guwernera pełnił jego ojciec Mikołaj Chopin, spolonizowany Francuz. Fryderyk był drugim z czworga dzieci Mikołaja i Tekli Justyny z Krzyżanowskich; miał trzy siostry – Ludwikę, Izabelę i przedwcześnie zmarłą Emilię. Jeszcze w roku 1810 rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie ojciec kompozytora otrzymał posadę w Liceum Warszawskim.

Fryderyk rozpoczął regularną naukę gry na fortepianie w wieku lat 6 u czeskiego imigranta Wojciecha Żywnego, wkrótce zaczął też komponować. Gościł z licznymi występami w salonach warszawskiej arystokracji, a jego talent muzyczny rozkwitał niesłychanie szybko – w roku 1822 Żywny stwierdził, że nie jest już w stanie dalej rozwijać umiejętności wychowanka i Chopin zaczął pobierać lekcje u najwybitniejszych mieszkających wówczas w Warszawie nauczycieli: kompozycji u Józefa Elsnera, oraz gry na fortepianie i organach u wpływowego wirtuoza Wilhelma Wacława Würfla.

Wszechstronne wykształcenie Fryderyk zdobył w Liceum Warszawskim, gdzie uczęszczał od roku 1823. W tym okresie wakacje spędzał regularnie poza Warszawą, najczęściej w majątkach przyjaciół. Wyjazdy do Szafarni, Sannik, Poturzyna, Dusznik, Torunia, Gdańska, Płocka i innych miejscowości Mazowsza, Wielkopolski, Pomorza i Śląska, pozwoliły kilkunastoletniemu Chopinowi poznać skarby kultury polskiej i muzykę ludową, której nie zapomniał do końca życia.

W roku 1826 wstąpił do Szkoły Głównej Muzyki przy Uniwersytecie Warszawskim. Ukończył ją trzy lata później z opinią: „szczególna zdatność, geniusz muzyczny”. W tym czasie powstały pierwsze poważne kompozycje: Sonata c-moll, Fantazja na tematy polskie i dzieło przełomowe – Wariacje op. 2 na temat „Là ci darem la mano” z opery „Don Giovanni” Mozarta.

W 1829 roku Chopin wyjechał w pierwszą podróż do Wiednia zakończoną oszałamiającym sukcesem. Nie tylko wywołał entuzjazm wiedeńskiej publiczności, ale również po publikacji Wariacji na temat Mozarta przez wiedeńskiego wydawcę zyskał entuzjastyczną recenzję Schumanna (zakończoną słynnym „czapki z głów Panowie, oto geniusz”). W efekcie tego sukcesu stworzył w krótkim czasie dwa koncerty fortepianowe zaliczane do arcydzieł gatunku, oraz zaplanował powrót do Wiednia, licząc na zorganizowanie tournée po Italii.

Tydzień po przekroczeniu granicy w muzycznej stolicy Europy zastała go jednak wiadomość o wybuchu powstania listopadowego. W roli politycznego imigranta, bez szans na organizację poważnych koncertów w Austrii, w lipcu 1831 roku ruszył w drogę przez Niemcy do Paryża. W Stuttgarcie dowiedział się o upadku powstania, co – po załamaniu nerwowym – ostatecznie skłoniło go do udania się w „inny świat”. Do Polski już nigdy nie wrócił.

Pierwsze miesiące w Paryżu nie należały do łatwych, jednak ostatecznie pod koniec lutego 1832 roku w salonach Pleyela zaprezentował się elicie ówczesnego świata muzycznego z Ferencem Lisztem i François-Josephem Fétisem na czele. Relacjonowano: „Wszystkich tutejszych fortepianistów zabił na śmierć, cały Paryż ogłupiał”. Natychmiast pojawiły się liczne zamówienia z kręgów mieszczańskich i arystokratycznych na lekcje fortepianu, które stanowiły, obok publikacji dzieł, jego główne źródło dochodu.

Fryderyk Chopin do rodziny, Najdroższe kochania. Jeżeli zaraz się nie odpisze…, [Paryż], list zaczęty w tydzień przed Wielkanocą [28 marca], skończony 19 kwietnia [1847]

Fryderyk Chopin do rodziny, Najdroższe kochania.Jeżeli zaraz się nie odpisze…, [Paryż], list zaczęty w tydzień przed Wielkanocą [28 marca], skończony 19 kwietnia [1847], MC/232

Fryderyk Chopin, Oświadczenie o sprzedaniu wydawcy Maurice’owi Schlesingerowi praw na Francję do publikacji Ballady f-moll op. 52, Poloneza As-dur op. 53 i Scherza E-dur op. 54, 15 listopada 1843

Fryderyk Chopin, Oświadczenie o sprzedaniu wydawcy Maurice’owi Schlesingerowi praw na Francję do publikacji Ballady f-moll op. 52, Poloneza As-dur op. 53 i Scherza E-dur op. 54, 15 listopada 1843, MC/418

Po publicznym sukcesie błyskawicznie wszedł Chopin w krąg najwybitniejszych artystów epoki. Zaprzyjaźnił się z Lisztem, Berliozem, Hillerem, Heinem, Mickiewiczem, Delacroix i wieloma innymi. Stał się częstym bywalcem najważniejszych salonów stolicy i z czasem mógł zrezygnować z dużych koncertów publicznych na rzecz muzykowania przed wąskim gronem przyjaciół. Nawiązał kontakty z polską Wielką Emigracją, zaprzyjaźnił się z księciem Adamem Czartoryskim i Delfiną Potocką.

Hector Berlioz do Fryderyka Chopina, Chopinetto mio…, [Paryż, przed 5 maja 1834], list ze zbiorów Leopolda Binentala, zaginiony

Hector Berlioz do Fryderyka Chopina, Chopinetto mio…, [Paryż, przed 5 maja 1834], list ze zbiorów Leopolda Binentala, zaginiony

Fryderyk Chopin do Stefana Witwickiego, Moje najdroższe Życie. Brak mi tu ciebie tego lata bardzo było…, Paryż, Wielkanoc, [23 marca] 1845

Fryderyk Chopin do Stefana Witwickiego, Moje najdroższe Życie. Brak mi tu ciebie tego lata bardzo było…, Paryż, Wielkanoc, [23 marca] 1845, M/213

Fryderyk Chopin do rodziny, Najukochańsi. Dawno do Was nie pisałem…, [Paryż], 11 lutego 1848

Fryderyk Chopin do rodziny, Najukochańsi. Dawno do Was nie pisałem…, [Paryż], 11 lutego 1848, MC/235

W czasie największych paryskich sukcesów próbował ustabilizować swoje życie osobiste. W roku 1835 zacieśnił kontakty z rodziną Wodzińskich ze Służewa, rok później oświadczył się Marii Wodzińskiej i został przyjęty. Ostatecznie jednak do małżeństwa nie doszło, a okoliczności fiaska planów matrymonialnych do dziś nie są jasne. Jednak jeszcze w roku 1836 Chopin poznał Aurore Dudevant (George Sand), francuską pisarkę, która miała na zawsze zmienić jego życie.

Fryderyk Chopin do Juliana Fontany, Moje kochanie. Jestem w Palmie, między palmami…, Palma, 15 listopada 1838

Fryderyk Chopin do Juliana Fontany, Moje kochanie. Jestem w Palmie, między palmami…, Palma, 15 listopada 1838, M/237

Fryderyk Chopin do Juliana Fontany, Mój Julianie! Nie dawaj congé mojemu mieszkaniu…, Palma, 3 grudnia 1838, list ze zbiorów Karola Lilpopa, zaginiony

Związek Chopina i George Sand trwał niemal do ostatnich lat życia kompozytora i zakończył się w roku 1847. W tym czasie powstały jedne z najwybitniejszych jego kompozycji, a sześć kolejnych okresów letnich, które spędzał w letniej posiadłości George Sand – Nohant – należało bez wątpienia do najszczęśliwszych chwil w jego życiu po opuszczeniu ojczyzny.

Fryderyk Chopin i George Sand do Wojciecha Grzymały, Moje Kochanie. Otóż i na miejscu po tygodniowej podróży…, [Nohant], 2 czerwca 1839

Fryderyk Chopin i George Sand do Wojciecha Grzymały, Moje Kochanie. Otóż i na miejscu po tygodniowej podróży…, [Nohant], 2 czerwca 1839, M/3135

Naprawdę musisz przyjechać, Drogi Przyjacielu. Potrzeba nam Ciebie. Pański mały jest wciąż quan quan. Myślę, że przydałoby mu się trochę mniej spokoju, samotności i regularnego życia niż Nohant. Kto wie? Może zrobiłby mu dobrze krótki wyjazd do Paryża? Gotowa jestem do wszelkich poświęceń, byleby nie patrzeć, jak nęka go melancholia. Przyjedź i zbadaj puls jego nastroju. Kto potrafi uchwycić granicę między dolegliwością fizyczną i apatią umysłową?

Fryderyk Chopin i George Sand do Wojciecha Grzymały, Moje Życie. Weź malpostę aż do Châteauroux – tam staniesz w południe nazajutrz…, [Nohant, 8 lipca 1839]

Fryderyk Chopin i George Sand do Wojciecha Grzymały, Moje Życie. Weź malpostę aż do Châteauroux – tam staniesz w południe nazajutrz…, [Nohant, 8 lipca 1839], D/244

Fryderyk Chopin do rodziny, Moi Najdrożsi. Od miesiąca przeszło już tu jesteśmy…, [Nohant, 18-20 lipca 1845]

Fryderyk Chopin do rodziny, Moi Najdrożsi. Od miesiąca przeszło już tu jesteśmy…, [Nohant, 18-20 lipca 1845], M/506

Po rozstaniu z George Sand poważnie już wówczas chory Chopin dał w 1848 roku ostatni koncert w Paryżu, po czym za namową swojej uczennicy Jane Stirling udał się w długą podróż po Wielkiej Brytanii. To tam, mimo dużego osłabienia, po raz ostatni w życiu wystąpił publicznie podczas koncertu na rzecz polskich emigrantów 16 listopada 1848 roku w Sali Guildhall w Londynie.

Ja duszę się bardziej, niż miesiąc temu w tym pięknym kraju Waltera Scotta. Królowa właśnie wczoraj opuściła Aberdeen Shire. Cała Anglia zjechała tego roku do Szkocji, zarówno dlatego, by asystować Jej Królewskiej Mości, jak i dlatego, że na kontynencie nie ma spokojnego kąta. Miejscowość, w której obecnie mieszkam, nazywa się Keir w Perth-Shire, w pobliżu Stirling. Jutro jadę do Edynburga, gdzie zostanę kilka dni; może nawet będę tam grać. Proszę sobie jednakże nie wyobrażać, że to mi daje prócz zajęcia co innego jak zniecierpliwienie i przygnębienie […].

Fryderyk Chopin do Marie de Rozières, Je Vous remercie bien de vos bonnes lettres..., Keir, Perthshire, 2 października 1848

Fryderyk Chopin do Marie de Rozières, Je Vous remercie bien de vos bonnes lettres..., Keir, Perthshire, 2 października 1848, M/211/1-2

Fryderyk Chopin do Wojciecha Grzymały, Moje Najdroższe Życie. Czyś mnie zapomniał…, Edynburg, 30 października [1848]

Fryderyk Chopin do Wojciecha Grzymały, Moje Najdroższe Życie. Czyś mnie zapomniał…, Edynburg, 30 października [1848], D/449

Fryderyk Chopin do Ludwiki Jędrzejewiczowej, Moje Życie. Jeżeli możecie, to przyjedźcie…, [Chaillot], poniedziałek, 25 czerwca 1849

Fryderyk Chopin do Ludwiki Jędrzejewiczowej, Moje Życie. Jeżeli możecie, to przyjedźcie…, [Chaillot], poniedziałek, 25 czerwca 1849, M/2631

Po powrocie do Paryża kompozytor ostatnie miesiące spędził pod opieką swojej siostry Ludwiki. Zmarł 17 października 1849 roku o godzinie 2 nad ranem. Jego ciało spoczywa w Paryżu, serce przewieziono do Polski.


Pan Fr. Chopin, sławny pianista zmarł dziś rano na chorobę piersiową, na którą cierpiał już od dawna. P. Chopin miał zaledwie 39 lat. Jest to ogromna strata dla sztuki muzycznej, którą uprawiał z całym oddaniem i której był jednym z najgłośniejszych filarów.

„Le National”, 1849

TWÓRCZOŚĆ

____________________

Twórczość Fryderyka Chopina skupiła się przede wszystkim wokół muzyki fortepianowej. Na tle innych twórców epoki wyróżnia go nie tylko niezwykle indywidualne traktowanie elementów dzieła muzycznego (melodii, harmonii, rytmu, metrum), lecz zwłaszcza oryginalne podejście do XIX-wiecznych gatunków muzycznych. Chopin zderzał i łączył takie przeciwieństwa jak innowacyjność z kontynuacją tradycji klasycyzmu, postawę uniwersalną z przywiązaniem do rodzimej polskiej kultury. Sięgał początkowo po popularne gatunki klasyczne i taneczne, takie jak polonez, mazurek, wariacje, rondo i koncert, z czasem koncentrując się bądź na definiowaniu na nowo funkcjonujących już gatunków (w sonatach, preludiach, nokturnach czy scherzach), bądź na ustanawianiu nowych gatunków muzycznych, takich jak ballada, fantazja czy barkarola.

Istotą muzyki Chopina była improwizacja. Dużo improwizował w salonach przed kameralną publicznością, zaledwie niektóre z idei pojawiających się podczas takich wieczorów zapisywał.

Proces twórczy charakteryzowała podobna spontaniczność – Chopin komponował przy fortepianie, wielokrotnie zmieniając i cyzelując nawet już wydane utwory. Ostatecznie dzięki niezwykłej syntezie inwencji twórczej, odwołania do tradycji (klasyczne poczucie piękna, proporcji, elementy narodowe) i niemal rewolucyjnej innowacyjności (szokująca współczesnych harmonia, śmiałe zderzanie gatunków, rozsadzanie formy przez skupienie na motywie) Chopin wywarł wpływ na całe postrzeganie muzyki fortepianowej w XIX wieku, a jego niepowtarzalny styl usytuował go wśród najwyżej cenionych i najlepiej rozpoznawanych kompozytorów wszechczasów.

Chopinspira. Współcześni kompozytorzy polscy o Chopinie, Warszawa 2009

Chopinspira. Współcześni kompozytorzy polscy o Chopinie, Warszawa 2009

Książka programowa MFMW „Warszawska Jesień”, Warszawa 2014

ETIUDY
„Jego etiudy na fortepian są arcydziełami” Hector Berlioz, 1849

Etiuda (nazywana zazwyczaj ćwiczeniem) przed Chopinem służyła przede wszystkim doskonaleniu biegłości technicznej, choć sporadycznie pojawiały się kompozycje o większych ambicjach muzycznych (np. Marii Szymanowskiej). Dwadzieścia cztery Etiudy Chopina, zawarte w opusach 10 i 25, zebrane w spójnie skomponowane cykle po dwanaście utworów oraz Trois nouvelles études, stanowią nowy rozdział w rozumieniu gatunku i są zarazem jego najbardziej doskonałym wzorcem.

_______________


Etiuda Ges-dur op. 10 nr 5 (1829-1832?), autograf edycyjny dla wydawcy niemieckiego (Breitkopf & Härtel), M/193

Etiuda Ges-dur op. 10 nr 5, wyk. Tatiana Shebanova (fortepian Erard,1849)

Każda z Etiud Chopina koncentruje się na wybranym problemie technicznym, jak pasaże, przebiegi po czarnych klawiszach, chromatyczne, podwójne, oktawy, arpeggiowane akordy, skoki czy podwójne plany muzyczne wykonywane jedną ręką. Kompozycje te są arcytrudne technicznie, wymagają jednak przede wszystkim dojrzałej artystycznie interpretacji, gdyż trudności pianistyczne nie są celem samym w sobie, lecz służą uzyskaniu wyrafinowanych efektów muzycznych. Uzyskiwany poziom ekspresji i dramaturgii, a jednocześnie subtelności i kantyleny, sprawiają, iż Etiudy Chopina doprowadzają sztukę pianistyczną do granic fizycznych możliwości, jednocześnie osiągając głębię muzycznych poematów.

_______________

Etiuda es-moll op. 10 nr 6 (1829-1832?), autograf edycyjny dla wydawcy niemieckiego (Breitkopf & Härtel), M/194

Etiuda es-moll op. 10 nr 6, wyk. Tatiana Shebanova (fortepian Erard, 1849)
SCHERZA
„Jak ma wyglądać powaga, skoro żart jest przybrany w tak ciemne szaty?” Robert Schumann 

„[…] w salonie udaję spokojnego, a wróciwszy piorunuję po fortepianie” - pisał Chopin 26 grudnia 1830 roku z Wiednia, w czasie trwania powstania listopadowego w Warszawie. Choć nie ma dowodów, iż cytat ten dotyczy zarysów Scherza h-moll op. 20, są komentatorzy, którzy tak twierdzą. W tradycji gatunku scherzo, które z włoskiego znaczy „żart”, jedynie w wybranych realizacjach Beethovena nabierało wyrazu pełnego niepokoju, niemal demonicznego. Chopin przejął ten model, wyodrębnił scherzo z cyklu sonaty, przekształcił je w samodzielne rozbudowane jednoczęściowe dzieło i nadał mu rys tragizmu. W utworach Chopina nieokiełznana romantyczna intensywność przeżyć, zawarta w szerokim geście „piorunowania po fortepianie”, kontrastuje w skrajnych fragmentach z głęboko przejmującymi lirycznymi fragmentami środkowymi. W Scherzu h-moll cytuje polską kolędę-kołysankę „Lulajże Jezuniu”, która przynosi – chwilowe jedynie – nostalgiczne ukojenie.

_______________

Scherzo h-moll op. 20 (1834) (wyd. 1835), wyd. Breitkopf & Härtel, Lipsk, [1835], pierwsze wydanie niemieckie, 4049/n

Scherzo h-moll op. 20, wyk. Dina Yoffe (fortepian Pleyel, 1848)
BALLADY
„Ukazała się nowa Ballada Chopina” Robert Schumann, 1840

Mimo braku przekazów pochodzących bezpośrednio od Chopina, aby w twórczości posługiwał się zewnętrznym programem literackim, jego Ballady już przez współczesnych interpretowane były w kontekście utworów poetyckich wielkich romantyków, jak Mickiewicza czy Heinego. Swoistą podpowiedzią samego kompozytora było dodanie w pierwszym wydaniu pierwszej z Ballad (Ballada g-moll) określenia „bez słów”. Bezsprzecznie utwory te ustanawiają całkowicie nowy, stworzony przez Chopina, czysto instrumentalny gatunek muzyczny odwołujący się do jednej z najstarszych – mającej swe korzenie w średniowieczu – europejskiej tradycji muzycznej. Ballady Chopina odpowiadają w swoim przekazie romantycznej estetyce wyrazu i są jednym z najlepszych przykładów czysto instrumentalnej narracji muzycznej. Wszystkie oparte są na pulsującym jambicznym metrum 6/8, bądź 6/4. Pomimo, iż w budowie swobodne i dążące do ostatecznego klimaksu pod koniec kompozycji, poprzez przeciwstawienie charakteru i tonacji tematów, odwołują się do archetypu formy sonatowej, choć za każdym razem przetworzonego w odmienny sposób. Ballada f-moll op. 52, ostatnie dzieło cyklu, łączy dualizm tematów głównych z wariacyjnym przekształcaniem i zastosowaniem techniki polifonizującej, charakterystycznej dla późnego okresu twórczości kompozytora.

_______________


Ballada f-moll op. 52 (1842-1843) (wyd. 1843), wyd. Maurice Schlesinger, Paryż, 1843, pierwsze wydanie francuskie, M/176

Ballada f-moll op. 52, wyk. Nelson Goerner (fortepian Pleyel, 1848)
PIEŚNI

W dziewiętnastu zachowanych Pieśniach na głos i fortepian Chopin zawarł komentarz do współczesnych mu wydarzeń. Stanowiły one pomost pomiędzy emigracją a krajem, gdzie śpiewano je powszechnie i rozprowadzano w nieoficjalnych wydaniach. Ogromną popularnością cieszyły się liryki miłosne skomponowane przez Chopina do słów poezji Stefana Witwickiego i Adama Mickiewicza. Pieśń Wojak do słów Stefana Witwickiego powstała w kontekście oddalenia od kraju i zbliżających się tragicznych wydarzeń finalizujących powstanie listopadowe. Chopin zapisał ją 21 czerwca 18[31?] w Wiedniu i przesłał jako podarunek swojej siostrze Ludwice do Warszawy.

Chopin, żywo zainteresowany polską poezją, komponował Pieśni wyłącznie do tekstów polskich poetów swojego pokolenia. Powstawały one okolicznościowo i pozostawały na uboczu głównej twórczości artystycznej, nie włączane przez kompozytora do programów oficjalnych koncertów i niewydane za życia. Zebrane przez Juliana Fontanę zostały opublikowane w pośmiertnym opusie 74.

______________

Pieśń „Wojak” na głos i fortepian do słów Stefana Witwickiego [op. 74 nr 10] (1830-1831), autograf – podarunek całości utworu, 21 czerwca 18[31?], M/2632


Pieśń Wojak na głos i fortepian do słów Stefana Witwickiego [op. 74 nr 10], wyk. Aleksandra Kurzak (sopran), Mariusz Kwiecień (baryton), Nelson Goerner (fortepian Pleyel, 1848)
FANTAZJA F-MOLL
„Dziś skończyłem Fantazją – i niebo piękne, smutno mi na sercu – ale to nic nie szkodzi. Żeby inaczej było, może by moja egzystencja nikomu na nic się nie przydała. Schowajmy się na po śmierci”. Fryderyk Chopin, 1841

Improwizacja – „fantazjowanie” – jest idiomem myślenia muzycznego obecnym w rozmaity sposób w twórczości Chopina, stanowiącym nieodzowny atrybut występów ówczesnego pianisty-wirtuoza. Chopin, w czasie swych pierwszych publicznych koncertów, rozwijał tematy muzyczne zadawane przez publiczność. Jednak chwilami, na które szczególnie oczekiwano, były swobodne improwizacje wykonywane w wąskim gronie przyjaciół. Improwizacja była również stałym, choć trudno uchwytnym elementem pracy twórczej kompozytora.

Utwory określane w tytule jako fantazja były powszechne w czasach Chopina. W jego twórczości są obecne w dwóch postaciach: młodzieńczej Fantazji na tematy polskie op. 13, realizującej popularny w okresie brillant model potpourri oraz dojrzałych dzieł jednoczęściowych o formie łączącej cechy formy sonatowej, wariacji i cyklu sonatowego, realizowanej w Fantazji f-moll op. 49 oraz Polonezie-Fantazji op. 61. Ów ostatni model przywołuje Chopinowskie improwizacje oparte na zestawianiu kontrastowych fragmentów, powiązanych jednak poprzez wspólne motywy muzyczne, a także drobiazgowo rozplanowaną dramaturgię kompozycji, zarówno z jej kulminacjami, jak i odprężeniami. Fantazja f-moll, w wielu tematach marszowa, nawiązuje do polskich pieśni narodowych, które Chopin znał i na tematy których często improwizował. Zawiera ona m.in. dalekie aluzje do pieśni powstańczej Karola Kurpińskiego z 1831 roku, którą śpiewano powszechnie na emigracji.


_______________


Fantazja f-moll op. 49 (1841) (wyd. 1841), wyd. Maurice Schlesinger, Paryż, 1841, pierwsze wydanie francuskie, M/176

Fantazja f-moll op. 49, wyk. Ka Ling Colleen Lee (fortepian Pleyel, 1848)
POLONEZY

Polonez g-moll jest utworem skomponowanym przez kilkuletniego Chopina. Ma typową trzyczęściową budowę i cechy XVIII-wiecznego poloneza salonowego, skrystalizowanego przez Michała Kleofasa Ogińskiego: trójdzielne metrum, charakterystyczne formuły rytmiczne i dostojny charakter. Mimo, iż utwory te z założenia służyły do słuchania w dworskim otoczeniu szlacheckim, ich równomierny rytm umożliwiał funkcje użytkowe – do tańca. Polonez g-moll, zachwycając bezpretensjonalnym wdziękiem, jest jednym z najwcześniejszych utworów Chopina i pierwszym, który opublikowany został drukiem. Polonez jest gatunkiem, który kompozytor tworzył przez całe życie. Po etapie dziecięcym nastąpił młodzieńczy, w którym Chopin włączył elementy wirtuozowskie stylu brillant. Opublikował jednak dopiero w pełni dojrzałe dzieła, tworzone już w Paryżu, które przewartościowały znaczenie gatunku. Sądzono, że obok mazurków, właśnie polonezy najsilniej określają postawę patriotyczną Chopina. Tak też Polonez As-dur op. 53, zwany „heroicznym”, jest dzisiaj powszechnie rozpoznawanym symbolem polskości.

_______________


Polonez g-moll (1817) (wyd. 1817), wyd. Izydor Józef Cybulski, Warszawa, [1817], M/375

Polonez g-moll, wyk. Marek Drewnowski (fortepian Pleyel, 1848)

Dziełem całkowicie odrębnym i uważanym za kluczowe dla schyłkowego okresu twórczości jest natomiast Polonez-Fantazja op. 61. Poszukiwanie indywidualnych konwencji kompozytorskich prowadziło Chopina do ukształtowania nowatorskiej formy, która wymyka się jednoznacznej interpretacji. Na karcie rękopisu widoczne są zapisane krótkie myśli muzyczne tego utworu, a wokół znajdują się liczne ślady atramentu świadczące o tym, że pełniła ona funkcję brudnopisu.

_______________


Polonez-Fantazja As-dur op. 61 (1845-1846), autograf – szkic, M/1341

Polonez-Fantazja As-dur op. 61, wyk. Ka Ling Colleen Lee (fortepian Pleyel, 1848)
MAZURKI
„Niebywałe detale tkwią w jego Mazurkach, a w dodatku znalazł sposób, żeby je uczynić podwójnie interesującymi, wykonując je na najwyższym stopniu łagodności, w superlatywie piano, młoteczkami muskającymi zaledwie struny […]”. Hector Berlioz, 1833

Mazurek artystyczny jest stylizacją polskich tańców ludowych: szybkiego w tempie oberka, umiarkowanego mazura i wolnego kujawiaka. W mazurkach Chopina – poza ostatnimi tzw. poematami tanecznymi – wyraźnie słychać cechy pierwowzorów, jak trójdzielne metrum, charakterystyczne schematy rytmiczne i zmienną akcentuację drugiej lub trzeciej miary w takcie. Ludowy koloryt uzyskuje kompozytor również poprzez pełną chromatyki harmonię i elastyczność rytmiki i tempa związane z efektem rubato, co jest szczególnie trudne w koncertowej interpretacji. Chopin nie używał cytatów, jednak elementy ludowe były dla niego źródłem artystycznej inspiracji, jak we wczesnym Mazurku f-moll op. 7 nr 3 zapisanym 20 lipca 1831 roku w Wiedniu.

_______________

Mazurek f-moll op. 7 nr 3 (1830-1831), autograf – podarunek całości utworu, Wiedeń, 20 lipca 1831,, M/2160

Mazurek f-moll op. 7 nr 3, wyk. Ewa Pobłocka (fortepian Pleyel, 1848)

Mazurek f-moll [op. 68 nr 4] jest natomiast szczególnym przykładem prób rekonstrukcji utworu ze szkiców. Według tradycji jest to ostatni, niedokończony utwór Chopina. Analiza stylistyczna treści muzycznej i rodzaj użytego papieru pozwalają jednak sądzić, że powstawał we wcześniejszych latach. Pozostaje pytaniem otwartym, dlaczego Chopin zdecydował zarzucić jego komponowanie.  

_______________

Mazurek f-moll [op. 68 nr 4] (1845/1846?, 1848?, 1849?), autograf – szkic fragmentów utworu, M/235

Mazurek f-moll [op. 68 nr 4], wyk. Janusz Olejniczak (fortepian Erard, 1849)
WALCE
„Arystokratyczność od pierwszej do ostatniej nuty”. Robert Schumann

Jedynie osiem Walców Chopin przeznaczył do opublikowania drukiem. Są wśród nich zarówno efektowne walce koncertowe typu brillant, jak i odmienne w charakterze – sentymentalne. Typowe w czasach Chopina były również walce użytkowe przeznaczone do tańca, nieobecne w publikowanej przez niego twórczości. Walce były najczęstszymi podarunkami Chopina, wpisywanymi do sztambuchów przyjaciółek, wielbicielek i uczennic. Walca As-dur [op. 69 nr 1], zwanego „pożegnalnym” otrzymała wybranka Chopina – Maria Wodzińska. Autografy sztambuchowe tych utworów funkcjonowały w sferze nieoficjalnej. Walc f-moll, opublikowany dopiero pośmiertnie jako op. 70 nr 2, znany jest dzisiaj w kilku takich „prywatnych” wersjach. Istnieją co najmniej cztery zapisy tego utworu sporządzone przez Chopina z niewielkimi modyfikacjami. Do wersji podarowanej 10 grudnia 1842 roku angielskiej pianistce Caroline de Belleville-Oury Chopin dołączył list, w którym prosił, by przesłany jej muzyczny podarunek zachowała tylko dla siebie, nie uważał go bowiem za godny publicznego wykonania.

_______________

Walc f-moll [op. 70 nr 2] (1841), autograf – podarunek całości utworu, Paryż, 10 grudnia 1842, MC/319

Walc f-moll [op. 70 nr 2], wyk. Tatiana Shebanova (fortepian Erard, 1849)
NOKTURNY
„wyśmienity i szczególny charakter sztuki Chopina […] widzę w owej ciągłości frazy, w niedostrzegalnym, nieuchwytnym prześlizgiwaniu się z jednej propozycji melodycznej w inną […]”. André Gide, 1949

Nokturny definiują świat Chopinowskiej kantyleny przeniesionej na fortepian ze sztuki wokalnej włoskiego stylu bel canto (pięknego śpiewu). Intymność nastroju i piękno lirycznej wypowiedzi są istotą tego gatunku. Linia melodyczna ozdabiana jest w górnym głosie stopionymi z nią ornamentami. Towarzyszy jej akordowy lub oparty na rozłożonych akordach (wzorowany na serenadzie) akompaniament.

_______________

Nokturn Es-dur op. 9 nr 2 (1830-1831), wyd. Maurice Schlesinger, Paryż, [1833], pierwsze wydanie francuskie, MC/307/1

Nokturn Es-dur op. 9 nr 2, wyk. Dang Thai Son (fortepian Erard, 1849)

W czasach Chopina nokturny stanowiły popularny repertuar klasy średniej i arystokracji muzykującej w salonach i do dziś należą do najchętniej wykonywanych utworów Chopina. Interpretując je Chopin często dodawał improwizowane ozdobniki, niezapisane w opublikowanej wersji utworu, i stosował grę rubato. W egzemplarzach nut, którymi posługiwał się podczas lekcji, zachowały się nanoszone przez niego adnotacje palcowania i warianty wykonawcze, jak rozpisana kadencja w Nokturnie Es-dur op. 9 nr 2. Nokturn fis-moll z opusu 48 zachował się natomiast w postaci rękopisu edycyjnego zapisanego według autografu przez przyjaciela Chopina i zaufanego kopistę jego dzieł – Juliana Fontanę.

_______________


Nokturn fis-moll op. 48 nr 2 (1841), kopia edycyjna ręką Juliana Fontany dla wydawcy niemieckiego (Breitkopf & Härtel), strona tytułowa ręką Fryderyka Chopina, M/200

Nokturn fis-moll op. 48 nr 2, wyk. Wojciech Świtała (fortepian Pleyel, 1848)
FANTAISIE-IMPROMPTU

Impromptu cis-moll jest typem samodzielnego utworu fortepianowego o formie trzyczęściowej ABA, z częściami skrajnymi utrzymanymi w stylu wirtuozowskim. Utwór skomponowany został dla baronowej d’Est – melomanki i właścicielki wspaniałego sztambucha, będącego odzwierciedleniem jej muzyczno-artystycznych zainteresowań. Znajdują się w nim wpisy cenionych kompozytorów muzyki fortepianowej – Ferdynanda Hillera, Ignaza Moschelesa i muzyki operowej – Luigiego Cherubiniego, Vincenzo Belliniego, Gioachino Rossiniego, a także śpiewaków Théâtre Italien (Teatru Włoskiego) w Paryżu. W 1835 roku Chopin zapisał w sztambuchu baronowej utwór muzyczny w postaci niemalże czystopisu. Nie opatrzył go tytułem, a także nie opublikował drukiem. Wydany pośmiertnie przez Juliana Fontanę jako Fantazja-Impromptu [op. 66] jest pierwszym w kolejności powstania z czterech skomponowanych przez Chopina Impromptus.

O znaczeniu relacji z panią d’Est świadczy fakt, że w 1835 roku, kiedy Chopin wycofał się z publicznego życia koncertowego na rzecz kompozycji, pracy pedagogicznej i występów prywatnych, dał tylko dwa publiczne koncerty w Paryżu. Na pierwszym z nich wykonał w Théâtre Italien jeden ze swoich Koncertów fortepianowych (prawdopodobnie e-moll op. 11), na drugim zaś – dedykowane baronowej d’Est Andante spianato i Wielkiego Poloneza Es-dur op. 22.

_______________

Impromptu cis-moll [op. 66] (1833-1834), autograf – podarunek całości utworu, Paryż, piątek, 1835, MC/93

Fantaisie-Impromptu cis-moll [WN 46], wyk. Akiko Ebi (fortepian Erard, 1838)
BERCEUSE
„Oto mamy Kołysankę zdolną odebrać odwagę każdemu, kto pragnąłby napisać inną jeszcze”. Artur Hedley 

Letnie pobyty w Nohant, które były dla Chopina okresami wytchnienia od paryskiego zgiełku i natłoku zajęć, szczególnie sprzyjały pracy twórczej. Powstały tam najznakomitsze dzieła, do których zaliczana jest Berceuse (Kołysanka). Utwór miał pierwotnie nosić tytuł Variantes, bowiem czterotaktowa figura dźwiękowa jest w nim opracowywana figuracyjnie w następujących bezpośrednio po sobie kilkunastu wariacjach. Towarzyszy im niezmienny akompaniament basso ostinato, który nadaje jednolity koloryt dźwiękowy i harmoniczny. Zamysł konstrukcji tego utworu ujawnia autograf szkicowy, w którym Chopin kolejnymi numerami opatruje przetwarzany motyw muzyczny. Całość przyjmuje płynny, liryczny charakter, w dynamice pianissimo. Chopin musiał być szczególnie zadowolony z dzieła, gdyż często włączał je do programu koncertów w trakcie tournée po Wielkiej Brytanii.

_______________

Berceuse Des-dur op. 57 (1843?-1844), autograf – szkic fragmentów utworu, M/2165

Berceuse Des-dur op. 57, wyk. Tatiana Shebanova (fortepian Erard, 1849)
SONATY

Sonaty Chopina wywodzą się z gatunku muzycznego ukształtowanego w okresie klasycyzmu – utworu cyklicznego o czteroczęściowej budowie, który kompozytor traktuje w sposób na wskroś indywidualny i romantyczny. Przez współczesnych Chopinowi recenzentów Sonaty przyjmowane były z większym dystansem, niż utwory liryczne czy taneczne. Zaskakiwały nowatorstwem muzycznej formy, uważane były za niespójne i zbyt odległe od klasycznego pierwowzoru. Epokowe znaczenie tych utworów docenione zostało dopiero przez potomnych. Ponadczasowy wyraz, jaki Chopin nadał III części Sonaty b-moll op. 35 (Marsz żałobny) sprawił, że uzyskała ona w powszechnej świadomości status niemalże samodzielnego utworu, a jej funkcja kulminacji konstrukcji dzieła z czasem przestała szokować i niepodzielnie wzbudza podziw. Sonata h-moll op. 58 postrzegana jest jako synteza dojrzałego okresu twórczości kompozytora.

_______________

Sonata h-moll op. 58 (1844), autograf – szkic fragmentu utworu, M/234

Sonata h-moll op. 58, Allegro maestoso, wyk. Howard Shelley (fortepian Erard, 1849)

Sonata h-moll op. 58 (1844), autograf – szkic fragmentu utworu, M/234

Sonata h-moll op. 58, Scherzo. Molto vivace,wyk. Howard Shelley (fortepian Erard, 1849)

Sonata h-moll op. 58 (1844), autograf – szkic fragmentu utworu, M/234

Sonata h-moll op. 58, Largo, wyk. Howard Shelley (fortepian Erard, 1849)

Sonata h-moll op. 58 (1844), autograf – szkic fragmentu utworu, M/234

Sonata h-moll op. 58, Finale. Presto non tanto, wyk. Howard Shelley (fortepian Erard, 1849)
UTWORY KAMERALNE

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8 to utwór kameralny skomponowany w ostatnich latach studiów kompozytorskich u Józefa Elsnera w Warszawie, który ukazał się jednak drukiem dopiero w Paryżu. Jest ćwiczeniem warsztatu młodego kompozytora zarówno w zakresie formy, jak i instrumentarium.

_______________

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8 (1829), część 1: Allegro con fuoco, autograf oficjalny całości utworu, M/1

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8, Allegro con fuoco, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Trio g-moll jest umieszczane na antypodach Sonaty g-moll na fortepian i wiolonczelę, wydanej jako ostatni opublikowany za życia kompozytora opus 65. Ukazuje moment wczesnych prób i eksperymentów. Zapowiada dostrzeżoną przez Elsnera „szczególną zdatność muzyczną” jego ucznia, której nie wahał się nazwać „geniuszem muzycznym”. Znaczące jest, że Chopin nie odrzucił młodzieńczego utworu i w późniejszych latach wykonywał go w Paryżu.

_______________

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8 (1829), część 1: Allegro con fuoco, autograf oficjalny całości utworu, M/1

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8, Scherzo. Con moto ma non troppo, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8 (1829), część 1: Allegro con fuoco, autograf oficjalny całości utworu, M/1

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8, Adagio sostenuto, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8 (1829), część 1: Allegro con fuoco, autograf oficjalny całości utworu, M/1

Trio g-moll na skrzypce, wiolonczelę i fortepian op. 8, Finale. Allegretto, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65 (1846-1847 albo 1845-1847?), część IV: Finale, autograf – szkic fragmentu utworu, M/232

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65, Allegro moderato, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65 (1846-1847 albo 1845-1847?), część IV: Finale, autograf – szkic fragmentu utworu, M/232

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65, Scherzo. Allegro con brio, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65 (1846-1847 albo 1845-1847?), część IV: Finale, autograf – szkic fragmentu utworu, M/232

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65, Largo, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65 (1846-1847 albo 18451-847?), część IV: Finale, autograf – szkic fragmentu utworu, M/232

Sonata g-moll na fortepian i wiolonczelę op. 65, Finale. Allegro, wyk. Jan Krzysztof Broja (fortepian Erard, 1849), Andrzej Bauer (wiolonczela), Jakub Jakowicz (skrzypce)

Fryderyk Chopin do rodziny, Château de Nohant, przy stoliku obok fortepianu, w niedzielę, 11 października 1846

Autorzy: artykuł

Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

Scenariusz: Magdalena Kulig
Projekt: Alina Rybacka-Gruszczyńska

Nagrania pochodzą z serii "The Real Chopin" wydanej przez Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

Prezentowane obiekty muzealne pochodzą z kolekcji Muzeum Fryderyka Chopina w Narodowym Instytucie Fryderyka Chopina

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil