Abraham Ortelius: uitvinder van de atlas

Rockoxhuis

Leven en werk van de aardrijkskundige Ortelius in de kijker, 448 jaar na publicatie van de eerste atlas.

Abraham Ortelius is een spilfiguur in de evolutie van de kennisverwerving.

Hij is vooral bekend als de uitvinder van de atlas – een boek dat voor het eerst alle kaarten van de wereld samenbracht op hetzelfde format en met dezelfde lay-out. Hij is ook de eerste in de geschiedenis die de continental drift opmerkt.

Ter gelegenheid van zijn 490ste verjaardag zetten twee prestigieuze Antwerpse musea de nalatenschap van deze aardrijkskundige in de kijker.


Het Museum Plantin-Moretus, voormalig woonhuis en werkplek van drukker en uitgever Christophe Plantin, dat een aantal van Ortelius’ mooiste publicaties bewaart….

en het Rockoxhuis, het huis van burgemeester en verzamelaar Nicolaas Rockox, een goede vriend van Abraham Ortelius.


In deze webtentoonstelling stellen de conservatoren van het Museum Plantin Moretus u voor aan Abraham Ortelius. Ze vertellen over zijn leven, zijn werk en zijn relatie met andere humanisten van zijn tijd, waaronder drukker en uitgever Christophe Plantin.

Leven en werk
Middenin het humanistisch tijdperk.

Abraham Ortelius wordt als Abraham Ortels geboren in Antwerpen op 4 april 1527 en sterft er in 1598.

Tijdens de eerste helft van de 16de eeuw is Antwerpen in volle economische bloei. Er hangt een sfeer van optimisme en kosmopolitisme.


Maar het liedje blijft niet duren.

De politieke situatie in de Nederlanden verandert dramatisch vanaf de jaren 1560.

Er komt een opstand tegen de Spaanse koning. De Tachtigjarige Oorlog breekt uit en de Nederlanden worden voorgoed gescheiden. Antwerpen begint aan een economische neergang.

Het gezin Ortels bestaat naast Abraham uit vader Leonard, moeder Anne Harrewayers en de zussen, Anne en Elisabeth. Vader is handelaar in antiek. Hij sterft als Abraham 12 jaar oud is. Zijn weduwe zet de familiezaak verder. De familie Ortels heeft sympathie voor de ideeën van de Reformatie.

Abraham is een begaafd kind. Hij kent Nederlands, Grieks, Latijn, Italiaans, Frans, Spaans en ook een beetje Duits en Engels.

Abraham en zijn zussen zijn kaartafzetters, specialisten in het inkleuren van illustraties en kaarten.

Abraham bouwt als inkleurder een succesvol bedrijf uit.

Het zal zijn hele leven zijn belangrijkste bron van inkomsten zijn.

Abraham heeft ook een handel in antiek, munten, kaarten en boeken.

De 16de eeuw is een eeuw van ingrijpende veranderingen.

Ontdekkingsreizen, nieuwe uitvindingen en het herontdekken van antieke schrijvers leiden tot nieuwe inzichten en een nieuw wereldbeeld.

Deze gravures tonen een aantal van de belangrijkste uitvindingen en ontdekkingen van het humanistisch tijdperk. In het midden zie je bijvoorbeeld de drukpers.


Ortelius is een humanist.

Hij bestudeert de klassieke literatuur en geschiedenis en volgt de evolutie van de wetenschappen.

Ontdekkingen in Amerika, Afrika en Azië fascineren hem.

Deze kaart van Ortelius werd uitgegeven in 1587 en heeft als titel America of de Nieuwe Wereld, een nieuwe beschrijving.


Zoals vele humanisten neemt hij de Latijnse versie van zijn naam aan. Ortels wordt dus Ortelius.


Abraham Ortelius is ook een gepassioneerd verzamelaar.

In zijn Museum Ortelianum bewaart hij boeken, prenten, schilderijen, wandkaarten, munten (zoals de munt die hier is afgebeeld), wetenschappelijke instrumenten en een rariteitenkabinet.

De verzameling wordt zo groot dat hij moet verhuizen naar een grotere woning!

Ortelius correspondeert met vooraanstaande wetenschappers uit heel Europa.

Zijn ‘vriendenboekje’ (Album Amicorum) leest als een who is who van zijn tijd

Hier ziet u een allegorie die de vriendschap en de gemeenschappelijk humanistische interesses van Ortelius en Joris Hoefnagel bejubelt.

Door zijn vele interesses en relaties is Abraham vaak op stap. Zo reist hij door Italië, Frankrijk, de Nederlanden, Duitsland, Engeland en Ierland.

Op een van zijn reizen maakt cartograaf Gerard Mercator deel uit van het gezelschap. Deze reis inspireert Ortelius om zelf kaarten te gaan maken.

Hier zien we hoe Ortelius en zijn reisgenoten hun namen graveren op een Dolmen, tijdens een reis naar Poitiers.

De naam Joris Hoefnagel duikt weer op. Kan je hem vinden op de steen?


De eerste kaarten die Ortelius op de markt brengt zijn grote wandkaarten: van de wereld, Egypte, het Heilige Land, Azië, Spanje en het Romeinse Rijk.

Vanaf nu beheersen kaarten zijn leven.


De eerste Atlas
Theatrum Orbis Terrarum of Het Theater van de Wereld

Abraham Ortelius is de uitvinder van de atlas.

Hij maakt een nieuw soort boek dat alle geografische kaarten samen brengt in het zelfde formaat en met dezelfde lay-out.

Zijn eerste atlas kreeg als titel: Theatrum Orbis Terrarum of Het Theater van de Wereld


In de 16de eeuw zijn wereldkaarten het beste instrument om zowel de ontdekkingen als de veronderstelde vorm van de wereld in beeld te brengen.
De kaarten zijn nog een mengeling van feiten, speculatie en pure fantasie.

De wereldkaart (Typus orbis terrarium), de eerste kaart in de atlas van Ortelius, is ook zijn meest beroemde.

Deze weergave van de wereld had een enorme culturele impact, omdat het een synthese was van al de meest recente kennis over de omvang en de vorm van de continenten.

De kustlijn van Afrika was bekend sinds het einde van de 15de eeuw.


Kennis over het binnenland van Azië is gebaseerd op de reisverslagen van Marco Polo uit de 13de eeuw.


De ontdekkingsreizen van de Portugezen brengen nieuwe informatie over de kusten van Zuidoost-Azië en de Indische archipel.

De Spanjaarden leveren nieuwe kennis over de Stille Oceaan.

Zeemonsters

Al in de Oudheid was men gefascineerd door fabeldieren en zeemonsters. Het is dus een traditie dat ze op kaarten opduiken.


Bovendien verkopen kaarten die versierd zijn met deze fantasiedieren aanzienlijk beter dan kaarten zonder.


Het einde van de wereld

Op deze kaart loopt de nulmeridiaan door Cabo Verde, de Kaapverdische eilanden. In de Oudheid nam men aan dat daar het einde van de wereld lag.

Nu loopt de nulmeridiaan door Greenwich bij Londen.

Latijns-Amerika

Wetenschapper Ortelius past zijn kaarten aan met de beschikbare nieuwe kennis.

Op de kaart uit 1587 die je hier ziet zijn de contouren van Zuid-Amerika niet correct. Op latere kaarten zijn deze contouren bijgewerkt. De kustlijn van Latijns-Amerika lijkt al heel wat meer op degene die we nu kennen.


De Noordpool

Hier is de Noordpool verdeeld in vier eilanden die gescheiden worden door rivieren.
In de tijd van Ortelius is men ervan overtuigd dat je via de Noordpool naar het Verre Oosten kan varen.


Het onbekende Zuidland (Terra Australis Nondum Cognita)

Al in de Oudheid gelooft men dat de wereld rond is. Omdat er bovenaan een continent bestaat, vermoedt men dat er onderaan ook land moet zijn. Zo niet, dan zou de wereld uit evenwicht zijn.

In de tijd van Ortelius waren de zuidelijke oceanen nog niet verkend. Het Zuidland is op deze kaart is dus slechts een hypothese.

Nieuw-Guinea


De Portugezen verhandelen specerijen. Zij ontdekken Nieuw-Guinea rond 1526-1527. Het eiland zit op de kaart vast aan het Zuidland.


De Latijnse tekst zegt: ‘Nieuw-Guinea, onlangs ontdekt. Het is niet zeker of het een eiland is of een deel van het zuidelijk continent.’


Continental drift

Abraham Ortelius is de eerste in de geschiedenis die de continental drift opmerkt.

Hij schrijft dat ‘de kustlijnen van de continenten zodanig overeenkomen dat deze van elkaar afgebroken lijken te zijn’.

Dat kun je heel goed zien op de atlas van Ortelius als je kijkt naar de kusten van Latijns-Amerika en Afrika.


De eerste editie van de atlas verschijnt in 1570 en bevat 53 kaarten. De laatste editie dateert uit 1622. Deze editie bevat 167 kaarten.

Dit is een kaart van Europa, uit de editie van 1587.


Iedereen is lovend over de prachtige atlas en de prachtig gegraveerde kaarten, uitgevoerd door Frans Hogenberg.

Mercator schrijft: ‘Ik heb uw Theatrum bestudeerd en kan niets anders dan u gelukwensen met de grote zorg en elegantie waarmee u het werk van de diverse auteurs hebt verfraaid […]’

Het Theatrum is een commercieel succes.

Tijdens het leven van Ortelius verschijnen er 24 edities. Na zijn dood volgen er nog eens 10.
De Latijnse tekst wordt vertaald in het Nederlands, Duits, Frans, Spaans, Engels en Italiaans.


Ortelius maakt ook een ‘aanhangsel’ (Parergon in het Latijn) met historische kaarten: hier ziet u een kaart van het Romeinse Rijk.


Er verschijnt ook een pocketeditie van Theatrum.

Deze Spieghel der Werelt kent uiteindelijk 30 edities.
Veel vooraanstaande en beroemde mensen hebben dit mini-atlasje bij zich als ze op reis zijn.


Abraham Ortelius en Christoffel Plantijn
Een ontmoeting tussen twee visionaire humanisten.

Christoffel Plantijn is een van de meest prominente intellectuelen en zakenmannen van zijn tijd.

Rond 1550 komt hij naar Antwerpen en richt daar een Uitgeverij op: de Officina Plantiniana.

Het drukkersbedrijf van Plantin wordt een van de meest belangrijke uitgeverijen van zijn tijd.

Plantijns drukwerk stond bekend als van de hoogste kwaliteit. Bij hem was je zeker van goed papier, prachtige typografie, een correcte tekst en de beste illustraties.


Ortelius koopt in 1558 een boek van Vergilius bij Plantijn, zoals vermeld in het dagboek van Plantijn dat je hier ziet.

Het is de eerste keer dat de naam Ortelius opduikt in relatie tot Plantijn. Ze worden zeer goede vrienden.

Zie je de naam van Abraham Ortelius in dit document?


Christoffel Plantijn doet beroep op het vakmanschap van Ortelius.

Ortelius kleurt voor hem de kaarten van Gerard Mercator in.

Plantijn is niet de uitgever van de eerste editie van het Theatrum. Hij is wel een belangrijke schakel in de verkoop.

Plantijn verkoopt de atlas onder meer aan handelaars uit Augsburg, Milaan en Genua zoals blijk uit dit dagboek.

Plantijn geeft een Spaanse editie van het Theatrum uit. Hij stuurt enkele ingekleurde exemplaren naar koning Filips II van Spanje die op dat moment over de Nederlanden regeert.

Plantijn publiceert Ortelius’ woordenboek van plaatsnamen, de Synonymia Geographica.

Het rijk gevulde woordenboek bevat een lijst met de oude en de moderne plaatsnaam met hun equivalent in de volkstaal.


Het Museum Plantin-Moretus was het huis en de werkplaats van Christoffel Plantijn en de familie Moretus.

Talrijke intellectuelen, waaronder Abraham Ortelius, waren hier te gast als vrienden en als klanten.

Ideeën en kennis reisden vanuit dit huis naar de vier windstreken, tot ver buiten de grenzen van Europa.

300 jaar lang waren boeken het hart van deze plek, en dat is nog steeds zo.


Beneden maakt u kennis met Christoffel Plantijn als stamvader, zakenman, bedrijfsleider, humanist, uitgever en drukker.

Boven verdiept u zich in de mooiste boeken die in dit huis werden gedrukt, van rijke geïllustreerde Bijbels tot eenvoudige almanakken, en het revolutionaire werk van Abraham Ortelius.


Museum Plantin-Moretus
Credits: verhaal

Deze tentoonstelling werd gemaakt door de conservatoren van het Museum Plantin-Moretus.

Wil je meer weten over Abraham Ortelius, Christoffel Plantijn en de mannen en vrouwen die het humanistisch tijdperk mee vorm gaven, breng dan een bezoek aan het Museum Plantin Moretus en het Rockoxhuis in Antwerpen!

Hier vind je meer over Museum Plantin-Moretus.

Hier vind je meer over het Rockoxhuis.

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel