1950 – 1989

Die val van die muur: onthulling, nie revolusie nie

"Daar is meer mag in rockmusiek, video's, blou jeans, kitskos, nuusnetwerke en TV-satelliete as in die ganse Rooi Leër."
Régis Debray, 1986

Hoekom het die Berlynse Muur in November 1989 geval?

Die beelde op Westerse televisie impliseer dat die ineenstorting van die kommunistiese stelsel in 1989 die gevolg van die mense se hunkering na vryheid en demokrasie was. Sommige geskiedskrywers beweer dat dit die finale oorwinning van Westerse demokrasie oor ander politieke stelsels was.  Met verloop van tyd besef ons egter dat die gebeure van 1989 eerder die ineenstorting van 'n uitgediende stelsel as die triomfering van die Weste en die mense se opstand vir demokrasie verteenwoordig.  

Viering in Berlyn
Openbaring, nie rewolusie nie – hoekom het die Berlynse Muur geval?
Partytjie op die Berlynse Muur: die antwoord op Ronald Reagan se oorlogskreet "Breek hierdie muur af!"

Wat was die geskiedkundige belang van die val van die Berlynse Muur? Het die "einde van geskiedenis", soos Francis Fukuyama dit gestel het, aangebreek?

Dit was sonder twyfel 'n keerpunt in die geskiedenis. Dit het nie alleen die einde van die Koue Oorlog, wat Europa sedert 1945 oorheers het, aangedui nie, maar ook die einde van die kommunistiese stelsel wat Rusland sedert 1917 beheer het.

Oor die hele Oos-Europa en Rusland het regimes begin verander soos wat lande onafhanklik van die Sowjetunie geraak het. 

"Wat ons hier sien is moontlik nie net die einde van die Koue Oorlog of die einde van 'n spesifieke periode van na-oorlogse geskiedenis nie, maar die einde van geskiedenis as sodanig: dit wil sê, die eindpunt van die mens se ideologiese evolusie en die universalisering van Westerse liberale demokrasie as die finale vorm van menslike regering."

Francis Fukuyama, uit "The End of History & The Last Man"
Val van die Weste? Voordeel USSR
Tanzanië se onafhanklikheid in 1961

Soos wat dekolonisasie Europese beheer in Afrika en Asië beëindig het, het nuwe lande verrys. Die Sowjets het uit dié proses voordeel getrek deur volksverset teen imperiale bewind te ondersteun. Hierdie lande het dikwels strydtonele vir die Koue Oorlog geword. In Suid-Viëtnam, byvoorbeeld, is die Viëtkong deur die Sowjetunie ondersteun.

VSA-vlootoffisiere tydens die Viëtnam-oorlog, April 1968
Die Viëtkong is deur die Sowjetunie ondersteun
Sowjet-sterkpunte en die groot wapenwedloop

"In die vyftigerjare het dit gelyk asof dit baie goed gaan met die Sowjets."

Die Sowjetunie het doeltreffend en baie produktief met die produksie van militêre en swaar industriële ware geraak; dit het daartoe gelei dat die Amerikaanse Intelligensiediens die vermoë van die Sowjetunie oorskat het – dit het selfs beraam dat die BBP van die Sowjetunie teen die jaar 2000 drie maal soveel as dié van die VSA sou kon wees.  

Die Sowjetunie het voordeel getrek uit baie vorms van wetenskaplike vooruitgang, soos vuurpyle en satelliete. Hierdie vooruitgang was dikwels die gevolg van kennis wat uit die Tweede Wêreldoorlog verkry is.
'n Kollektiewe plaas in Kazakstan word met moderne masjinerie bewerk
Die herdenking van Rewolusieparade in Moskou in 1961

Tog het die Sowjetunie se bruto binnelandse produk (BBP) nie so vinnig as die VSA se BBP gegroei nie en die Sowjetunie moes in relatiewe terme minstens twee maal soveel uitgee om die VSA se gelyke met betrekking tot missiele en landleër te wees. Hierdie tipe besteding was nie volhoubaar nie, maar was nodig vir die Sowjets om hulle vermoë om met die Westerse magte mee te ding, te toon.

Sowjet militêre vaardigheid word by die Meidagparade in 1960 vertoon
Russiese leëroffisiers op parade by die Meidagvierings in 1958

Boonop het beide supermoondhede groot bedrae geld uitgegee in 'n poging om die "ruimtewedloop" te wen. Dit het gelyk asof die USSR voor is toe die eerste satelliet, Spoetnik (onder), in 1957 in 'n wentelbaan geplaas is.

Kommunisme ontmoet verbruikerisme – die kombuisdebat
Die yskas, 'n mylpaal van Westerse vooruitgang
Die lewe in die Sowjetunie was moeiliker vir werkers en hul gesinne
Die kombuisdebat
Nikita Chroesjtsjof en VP Richard Nixon by die Amerikaanse Nasionale Tentoonstelling in 1959
Die VSA was vol vertroue dat die verskuiwing van 'n wapenwedloop na 'n nuwe verbruikersmededinging 'n stryd was wat hulle kon wen.

Ten spyte van teenstrydige aansprake deur die USSR, was lewenstandaarde in die Sowjetunie baie laer as in die VSA en sou selfs die Amerikaners van die twintigerjare geskok het.

Toue voor kruidenierswinkels was normaal in die Sowjetunie.
Sowjetwerkers se lewenstandaard was vér onder dié van hul eweknieë in die Weste.

Die Sowjetpremier, Nikita Chroesjtsjof, het besef dat propaganda baie belangrik was. Hy het 'n punt daarvan gemaak om te beklemtoon dat die Sowjetunie enige iets kon produseer wat die VSA kon en boonop ver voor was ten opsigte van vernuwing. 

Die Sowjetunie was inderdaad baie produktief in sy produksie van swaar industriële ware.
Blou jeans en verbruikerisme

Die verskil in lewenstandaard was groot. Selfs tieners in die Sowjetunie het begin om die verskuiwing in mode en leefstyl wat in die Weste plaasgevind het, te verstaan. Baie van hulle wou die modes van die Weste navolg, maar dit was feitlik onmoontlik om die bloujeansleefstyl na te streef. Ten spyte daarvan dat dit "werkersklere" is, het die Sowjetunie nooit daarin geslaag om hulle eie jeans te vervaardig nie.

Die lewe van 'n werker in die USSR was baie anders as die lewe in die VSA
Vervaardiging in die VSA was konstant besig om te moderniseer
Kombuistoestelle vir die moderne Amerikaanse huisvrou
Die Polaroidkamera was 'n rewolusionêre nuwe toestel
Voorstedelike lewe in die VSA

Deur die hele twintigste eeu het die VSA die pad gewys met vernuwings, van kameras tot motors tot jeans.  

Fundamentele gebrek: die beplande ekonomie

Die beplande ekonomie van die Sowjetunie was fundamenteel gebrekkig: dit kon nie op verskuiwings in verbruikersvraag, verskuiwings in relatiewe pryse of in produksie reageer nie. Die beplanners sou nooit genoeg inligting hê om hulpbronne op 'n optimale manier toe te wys nie. Die stelsel se funksionering was vroeg reeds foutief en dit was feitlik onmoontlik om dit vol te hou.

Toue by die Moskouse kosmark was 'n algemene gesig

Toe oliepryse in die sewentigerjare gestyg het, het die USSR ontdek dat dit 'n inkomstestroom gehad het wat gebruik kon word om sy ekonomie aan die gang te hou en om met die VSA mee te ding.

Die beplande ekonomie van die Sowjetunie was fundamenteel gebrekkig – as dit nie vir hoë oliepryse was nie, sou die USSR vroeër al ineengestort het.

Olieboorgate in Baku, Azerbaidjan
Olieboorgate in Roemenië
'n Raffinadery in Ufa
1979: 'n Groter keerpunt?

1979 was 'n jaar van omwenteling, moontlik selfs nog meer as in 1989. Die Iranse Rewolusie, die begin van ekonomiese hervorming in China, Margaret Thatcher wat in die Verenigde Koninkryk aan die bewind gekom het en die USSR wat Afghanistan binnegeval het, was alles tekens van 'n veranderende wêreld.

Hervorming en rewolusie

Toe Michail Gorbatsjof aan die bewind gekom het, het hy besef dat die Sowjetunie moes verander. Hy het begin met twee programme wat daarop gemik was om die USSR sterker te maak: Perestroika en Glasnost.

Perestroika: Ekonomiese herstrukturering, wat egter nooit suksesvol was nie. Die ekonomie het begin terugtrek en ekonomiese probleme het vererger.

Glasnost: 'n Nuwe deursigtigheid en 'n nuwe oopheid vir die mense van die Sowjetunie. Gekombineer met 'n terugtrekkende ekonomie het glasnost egter protes en 'n kettingreaksie waaroor die party geen beheer gehad het nie, ontketen. Hierdie nuutgevonde "vryheid" het uiteindelik oorgeloop in wat na 'n rewolusie oor die hele Sowjetunie gelyk het. 

Perestroika was bedoel om die Sowjetunie om te swaai.
Gorbatsjof in Bulgarye: Glasnost was bedoel om korrupsie in die staat aan te pak, maar het in plaas daarvan 'n kettingreaksie van proteste en verklarings van ontevredenheid met die staat geskep.

Die Sinatra-leerstelling ("My Way") het die lande van Oos-Europa in staat gestel om hul eie weg in te slaan. Dit was 'n dramatiese verandering vanaf die besetting en onderdrukking van regeringsopposisie van die verlede, bv. Sowjettenks deur lande soos Tsjeggo-Slowakye in die vyftigerjare. 

Saam met Glasnost het die Sinatra-leerstelling tot meer probleme gelei. Lank voor November 1989 het die verbrokkeling van die Sowjetunie in die Baltiese state, Hongarye, Pole en selfs in Berlyn meer voor die hand liggend geraak. Gorbatsjof en sy party was besig om beheer te verloor.

Onenigheid in die Sowjetunie het duideliker geraak
Anders as met die Sowjet-inval van Tsjeggo-Slowakye in 1968, het die USSR nie meer die leisels gehou nie.
90 000 mense betoog in Oktober 1989 in Leipzig teen die Oos-Duitse regering
Slotsom

Die Berlynse Muur het geval as gevolg van gebeure wat deur die hele 1989 in Oos-Europa aan die ontvou was; dit was die logiese einde van 'n uitgediende stelsel wat vergeefs probeer het om homself te hervorm. 

Checkpoint Charlie in 1989
Oos-Berlyners vier die einde van die stad se verdeling op 31 Desember 1989

Die val van die Berlynse Muur moenie as die triomfering van die Weste of die "einde van geskiedenis" gesien word nie. Eerder as 'n rewolusie is dit 'n openbaring: dit het openbaar hoe swak die beplande ekonomieë regtig gefunksioneer het. Selfs nog meer as demokrasie en vryheid wou die mense van Oos-Europa in werklikheid 'n gemaklike leefstyl gehad het – een wat die beplande ekonomie nie kon bied nie.

Die ineenstorting van hierdie stelsel dui egter op die einde van 'n bipolêre wêreld wat maklik verstaan kan word. Vandag, 23 jaar later, het die wêreld selfs nog ingewikkelder geraak. 'n Nuwe supermoondheid op die horison – Sjina – en verskeie ander moondhede, insluitend die Russiese Federasie, oefen nog steeds 'n sterk invloed op die wêreld uit.

Erkenning: storie

Curator — Niall Ferguson, Laurence A. Tisch Professor of History at Harvard University
www.niallferguson.com

Erkennings: Alle media
Die storie hier is in sommige gevalle moontlik deur 'n onafhanklike derde party geskep en verteenwoordig nie noodwendig die sieninge van die instellings hieronder wat die inhoud verskaf het nie.
Vertaal met Google
Tuis
Verken
Naby
Profiel