1950 - 1989

De val van de Muur: een revelatie, geen revolutie

'Er zit meer kracht in rockmuziek, video's, blauwe spijkerbroeken, fastfood, nieuwskanalen en tv-satellieten dan in het hele Rode Leger.'
Régis Debray/1986

Waarom is de Berlijnse Muur in november 1989 gevallen?

De films op de Westerse televisie geven de indruk dat de val van het communistische regime te danken was aan het verlangen van de mensen naar vrijheid en democratie. Sommige geschiedkundigen beweren dat de Val van de Muur de uiteindelijke overwinning van de Westerse democratie boven andere politieke systemen was. Maar naarmate de tijd verstrijkt, realiseren we ons dat de gebeurtenissen van 1989 eerder het gevolg waren van het in elkaar storten van een instabiel systeem, dan de triomf van het Westen en de hang van het volk naar democratie.  

Feestende burgers in Berlijn
Een revelatie, geen revolutie. Waarom is de Berlijnse Muur gevallen?
Feest op de Berlijnse Muur: het antwoord op de strijdkreet van Ronald Reagan: 'Tear down this wall!' (Sloop deze muur!)

Wat was het historische belang van de Val van de Berlijnse Muur? Hebben we het einde van de geschiedenis bereikt, zoals Francis Fukuyama het uitdrukte?

Het was zonder twijfel een keerpunt in de geschiedenis. Het was niet alleen het einde van de Koude Oorlog, die sinds 1945 in Europa had geheerst, maar ook het einde van het communistische systeem dat sinds 1917 in Rusland van kracht was geweest.

Door heel Oost-Europa en Rusland begonnen de regimes te veranderen doordat verschillende landen onafhankelijk werden van de Sovjet-Unie. 

'We zijn wellicht niet alleen getuigen van het einde van de Koude Oorlog, of van het verstrijken van een bepaalde periode van de naoorlogse geschiedenis, maar van het einde van de geschiedenis als zodanig: het eindpunt van de ideologische evolutie van de mens en het universalisme van de Westerse liberale democratie als definitieve overheidstelsel.'

Francis Fukuyama, uit 'The end of history and the last man' (in Nederland verschenen als: 'Het einde van de geschiedenis en de laatste mens')
Val van het Westen? Voordeel voor de USSR
Onafhankelijkheid van Tanzania in 1961

Terwijl de dekolonisatie een einde maakte aan de Europese overheersing in Afrika en Azië, kwamen nieuwe landen op. De Sovjets haalden voordeel uit dat proces door de populaire opstand tegen de koloniale regering te steunen. Deze landen werden vaak slagvelden voor de Koude Oorlog. In Zuid-Vietnam werd de Vietcong bijvoorbeeld gesteund door de Sovjet-Unie.

Amerikaanse mariniers tijdens de Vietnamoorlog, april 1968
De Vietcong werd gesteund door de Sovjet-Unie
De kracht van de Sovjet-Unie en de wapenwedloop

'In de jaren 50 van de twintigste eeuw leek alles voorspoedig te verlopen voor de Sovjet-Unie'

De productie van militaire goederen en goederen voor de zware industrie was in de Sovjet-Unie efficiënt en wierp zijn vruchten af. Hierdoor overschatte de CIA de mogelijkheden van de Sovjet-Unie. De CIA voorspelde zelfs dat het Bruto binnenlands product (BBP) in 2000 zelfs drie keer het BBP van de Verenigde Staten zou kunnen zijn.  

De Sovjet-Unie kon profiteren van vele wetenschappelijke ontwikkelingen, zoals raketten en satellieten. De ontwikkelingen waren vaak het resultaat van kennis die tijdens de Tweede Wereldoorlog was opgedaan.
Een collectieve boerderij in Kazachstan, bewerkt door moderne machines
Het jubileum van de parade ter ere van de Oktoberrevolutie in Moskou in 1961

En toch was de groei van het BBP van de Sovjet-Unie niet zo groot als het bruto binnenlands product van de Verenigde Staten en moest de Sovjet-Unie relatief gezien minstens twee keer zoveel uitgeven om de Verenigde Staten bij te houden wat betreft raketten en landleger. Dergelijke uitgaven waren niet vol te houden, maar het was nodig voor de Sovjets om te laten zien dat zij hun krachten konden meten met de Westerse landen.

De militaire kracht van de Sovjet tentoongesteld op de Dag van de Arbeid in 1960
Russische legerofficieren op een parade tijdens de festiviteiten van de Dag van de Arbeid in 1958

Daarnaast spendeerden beide supermachten grote bedragen geld om van de ander te winnen in de 'Ruimtewedloop'. In 1957 leek het alsof de USSR aan kop ging toen de eerste satelliet, de Spoetnik (op de foto hieronder), in baan rond de Aarde werd gebracht.

Communisme versus consumentenmaatschappij: het keukendebat
De koelkast, een mijlpaal in Westerse vooruitgang
Het leven in de Sovjet-Unie was zwaarder voor arbeiders en hun families
Het keukendebat
Nikita Khrushchev en vicepresident Richard Nixon tijdens de American National Exhibition in 1959
De verschuiving van een wapenwedloop naar een nieuwe consumptieconcurrentie was een strijd waarvan de Verenigde Staten overtuigd waren van de overwinning

Ondanks tegengestelde beweringen van de USSR was de levensstandaard in de Sovjet-Unie veel langer dan die die in de Verenigde Staten. Zelfs Amerikanen die in de jaren twintig van de vorige eeuw leefden, zouden hiervan geschrokken zijn.

Wachtrijen voor kruidenierswinkels waren normaal in de Sovjet-Unie
Arbeiders in de Sovjet-Unie leefden ver onder de standaard van arbeiders in het Westen

Sovjet-premier Nikita Khrushchev zag in dat propaganda van het grootste belang was. Hij benadrukte daarom expliciet dat de Sovjet-Unie alles kon produceren wat de Verenigde Staten konden produceren en dat de Sovjet-Unie ook mijlenver voor lag met betrekking tot innovatie. 

De Sovjet-Unie was zeer productief in de productie van zware industriële goederen
Spijkerbroeken en de consumentenmaatschappij

De levensstandaarden van de Sovjet Unie en de Verenigde Staten stonden in schril contrast met elkaar. Zelfs tieners in de Sovjet-Unie kregen lucht van de verschuiving in mode en lifestyle die plaatsvond in het westen. Velen van hen wilde de mode van het westen volgen, maar het nastreven van de spijkerbroekenlifestyle was zo goed als onmogelijk. Het is de Sovjet-Unie nooit gelukt om spijkerbroeken te produceren, ondanks dat dit 'arbeiderskleding' was.

Het leven van een arbeider in de USSR verschilde enorm van het leven in de Verenigde Staten
Fabrieken in de Verenigde Staten werden continu gemoderniseerd
Keukenapparaten voor de moderne Amerikaanse huisvrouw
De Polaroidcamera was een revolutionair nieuw apparaat
Het leven in de voorsteden in de Verenigde Staten

Gedurende de twintigste eeuw stonden de Verenigde Staten vooraan met nieuwe innovaties, van camera's tot spijkerbroeken.  

De fundamentele zwakke plek: de geplande economie

Er zat een fundamentele zwakke plek in de geplande economie van de Sovjet-Unie: de economie kon niet inspringen op verschuivingen in klantenbehoeften, relatieve kosten of productie. De planners hadden nooit genoeg informatie om resources op een optimale manier toe te wijzen. Het systeem werkte al snel niet goed meer en het behouden van het systeem was bijna niet te doen.

In Moskou waren rijen op de voedselmarkt heel gewoon

Toen in de jaren zeventig de olieprijzen stegen, ontdekte de USSR dat het beschikte over een inkomstenbron die de economie in leven kon houden en waarmee ze konden concurreren met de VS.

Er zat een fundamentele fout in de geplande economie van de Sovjet-Unie en als de olieprijzen niet zo waren gestegen, was de USSR eerder in elkaar gestort.

Oliebronnen in Baku, Azerbeidzjan
Oliebronnen in Roemenië
Een raffinaderij in Ufa
1979: een nog groter keerpunt?

1979 was een jaar van opschudding, misschien nog wel meer dan 1989. De Iraanse Revolutie, het begin van economische hervorming in China, de verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk die door Margeret Thatcher werden gewonnen en de invasie van Afghanistan door de USSR waren allemaal tekenen van een veranderende wereld.

Hervorming en revolutie

Toen Michail Gorbatsjov aan de macht kwam, realiseerde hij zich dat de Sovjet-Unie moest veranderen. Hij startte twee programma's die moesten bijdragen aan een sterkere USSR: Perestroika en Glasnost.

Perestroika: economische herstructurering, die echter nooit erg succesvol is geweest. De economie begon te krimpen en de economische problemen werden groter.

Glasnost: meer transparantie en meer openheid voor de mensen in de Sovjet-Unie. Maar samen met de krimpende economie bracht Glasnost een storm aan protest en een kettingreactie te weeg waarover de partij geen controle had. Deze nieuwe 'vrijheid' zorgde uiteindelijk voor een soort revolutiegolf die door de hele Sovjet-Unie stroomde. 

Perestroika was bedoeld om de economie van de Sovjet-Unie te redden
Gorbatsjov in Bulgarije: Glasnost was bedoeld om corruptie tegen te gaan maar veroorzaakte in plaats daarvan een kettingreactie van protesten en verklaringen van ontevredenheid met de staat

De Sinatra-doctrine ('My way') bood de landen in Oost-Europa de kans hun 'eigen weg' te volgen. Dit was een drastische verandering ten opzichte van de bezetting en de onderdrukking van de oppositie van het verleden, zoals de Sovjet-tanks in landen zoals Tsjecho-Slowakije in de jaren 50.

Samen met Glasnost leidde de Sinatra-doctrine tot meer problemen. Ver voor november 1989 werd het uiteenvallen van de Sovjet-Unie steeds duidelijker in de Baltische staten, Hongarije en zelfs Berlijn. Gorbatsjov en zijn partij verloren de controle.

De verdeeldheid in de Sovjet-Unie werd steeds duidelijker
Anders dan tijdens de Sovjet-invasie van Tsjecho-Slowakije in 1968 had de USSR niet langer de macht in handen
90.000 mensen demonstreerden tegen de Oost-Duitse overheid in Leipzig in oktober 1989
Conclusie

De Berlijnse Muur viel als gevolg van gebeurtenissen die zich in 1989 voordeden in Oost-Europa. Het was de logische uitkomst van een defect systeem dat zichzelf tevergeefs probeerde te hervormen. 

Checkpoint Charlie in 1989
Oost-Berlijnse burgers vieren het einde van de scheiding van de stad op 31 december 1989

De val van de Berlijnse Muur moet niet worden gezien als de overwinning van het Westen of het 'Einde van de geschiedenis'. Het was niet zozeer een revolutie als een revelatie: het werd duidelijk hoe slecht de geplande economie in werkelijkheid werkte. De mensen in Oost-Europa wilden niet zozeer democratie en vrijheid, ze wilden vooral een comfortabele levensstijl, eentje waarin de geplande economie niet kon voorzien.

De ondergang van dit systeem betekende echter wel het einde van een wereld waarin maar twee grootmachten de dienst uitmaakten. Nu, 23 jaar later, is de wereld veel complexer geworden. Er is een nieuwe supermacht in het verschiet (China) en er zijn veel andere machten, waaronder de Russische Federatie, die een sterke invloed hebben op de wereld.

Credits: verhaal

Curator — Niall Ferguson, Laurence A. Tisch Professor of History at Harvard University
www.niallferguson.com

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel