1950 – 1989

Upadek muru: rewelacja zamiast rewolucji

„Muzyka rockowa, wideo, dżinsy, fast foody, stacje informacyjne i telewizja satelitarna są potężniejsze niż cała Armia Czerwona”.
Régis Debray, 1986 r.

Dlaczego w listopadzie 1989 roku doszło do upadku muru berlińskiego?

Programy pokazywane w zachodnich telewizjach sugerują, że upadek systemu komunistycznego w 1989 roku wynikał z narodowych aspiracji wolnościowych i demokratycznych. Niektórzy historycy twierdzą, że było to ostateczne zwycięstwo zachodniej demokracji nad innymi systemami politycznymi. Jednak w miarę upływu czasu uświadamiamy sobie coraz wyraźniej, że wydarzenia z 1989 roku są nie tyle triumfem Zachodu i skutkiem narodowego zrywu demokratycznego, ile ostatecznym załamaniem się podupadającego systemu.  

Obchody w Berlinie
Przejaw słabości systemu, a nie rewolucja – dlaczego mur berliński upadł?
Impreza na murze berlińskim: odpowiedź na wezwanie Ronalda Reagana „Zburzcie ten mur!”.

Jakie było historyczne znaczenie upadku muru berlińskiego? Czy doszliśmy do końca historii, jak ujął to Francis Fukuyama?

Był to bez wątpienia punkt zwrotny w historii, oznaczający nie tylko zakończenie zimnej wojny, która zdominowała Europę po 1945 roku, ale też koniec systemu komunistycznego, który panował w Rosji od roku 1917.

Kolejne kraje Europy Wschodniej uniezależniały się od Związku Radzieckiego i dokonywały przemian ustrojowych. 

„Być może jesteśmy świadkami nie tylko końca zimnej wojny czy zamknięcia pewnego okresu historii powojennej, ale końca historii w ogóle: to znaczy kresu ideologicznej ewolucji ludzkości i upowszechnienia się zachodniej liberalnej demokracji jako ostatecznej formy ustrojowej”.

Francis Fukuyama, fragment książki „Koniec historii i ostatni człowiek”
Upadek Zachodu? Przewaga ZSRR
Niepodległość Tanzanii, 1961 r.

Gdy w wyniku dekolonizacji kraje europejskie utraciły kontrolę nad Afryką i Azją, zaczęły tam powstawać nowe państwa. Sowieci stali się beneficjentami tego procesu, wspierając ludowy zryw wobec imperialnej władzy, a nowe kraje zostawały często polami bitewnymi zimnej wojny (Związek Radziecki wspierał na przykład Wietkong w Wietnamie Południowym).

Amerykańska piechota morska podczas wojny w Wietnamie, kwiecień 1968 r.
Wietkong korzystał z pomocy Związku Radzieckiego
Atuty ZSRR i wyścig zbrojeń

„W latach 50. wydawało się, że wydarzenia na świecie układają się po myśli Związku Radzieckiego”

Związek Radziecki skutecznie rozbudował przemysł ciężki i rozwinął produkcję zbrojeniową na masową skalę, co doprowadziło CIA do przeszacowania możliwości ZSRR. Analitycy amerykańscy prognozowali nawet, że do roku 2000 produkt krajowy brutto ZSRR może być 3 razy większy niż PKB Stanów Zjednoczonych.  

Związek Radziecki korzystał z wielu osiągnięć naukowych, takich jak rakiety i satelity. Postęp technologiczny wynikał często z wiedzy zdobytej podczas II wojny światowej
Zastosowanie nowoczesnego parku maszynowego w kołchozie w Kazachstanie
Defilada w Moskwie upamiętniająca rocznicę rewolucji, 1961 r.

Jednak radziecki PKB nie zwiększał się tak szybko jak w USA i ZSRR ponosił co najmniej dwa razy większe koszty (w ujęciu względnym), by dorównać amerykańskiemu arsenałowi pocisków i liczebności armii. Tak duże wydatki były nie do uniesienia w dłuższej perspektywie, ale Sowieci chcieli za wszelką cenę wykazać, że są w stanie podjąć rywalizację z mocarstwami zachodnimi.

Pokaz radzieckiej potęgi wojskowej podczas pochodu pierwszomajowego, 1960 r.
Oficerowie armii radzieckiej defilują podczas obchodów pierwszomajowych, 1958 r.

Dodatkowo oba supermocarstwa nie szczędziły wydatków, starając się wygrać wyścig w przestrzeni kosmicznej. Związek Radziecki wysunął się na prowadzenie, gdy pierwszy satelita Sputnik (poniżej) wzniósł się na orbitę w 1957 roku.

Komunizm w zderzeniu z konsumpcjonizmem – „debata kuchenna”
Lodówka – kamień milowy zachodniego postępu
Życie robotników i ich rodzin w Związku Radzieckim było trudniejsze
Debata kuchenna
Nikita Chruszczow i wiceprezydent Richard Nixon na amerykańskiej wystawie narodowej, 1959 r.
Amerykanie wiedzieli, że łatwo wykażą swoją przewagę na nowym polu rywalizacji, przechodząc od wyścigu zbrojeń do współzawodnictwa w konsumpcji

Wbrew zapewnieniom dygnitarzy radzieckich poziom życia w ZSRR był znacznie niższy niż w USA i zaskoczyłby nawet Amerykanów z lat 20.

Kolejki przed sklepami spożywczymi w Związku Radzieckim należały do codzienności
Radzieccy robotnicy żyli znacznie poniżej standardów, którymi cieszyli się robotnicy na Zachodzie

Premier ZSRR Nikita Chruszczow zdawał sobie sprawę ze znaczenia propagandy. Na każdym kroku podkreślał, że Związek Radziecki może wyprodukować wszystko, co produkuje się w USA, i że jego kraj przoduje w innowacyjności. 

Związek Radziecki osiągał imponujące wyniki w produkcji towarów związanych z przemysłem ciężkim
Dżinsy i konsumpcjonizm

Różnica w poziomie życia była uderzająca. Nawet nastolatki w Związku Radzieckim zaczynały rozumieć zmiany w modzie i obyczajach dokonujące się na Zachodzie. Wielu z nich chciało podążać za zachodnią modą, ale nie mogło naśladować stylu życia, w którym tak wielką rolę odgrywały niebieskie dżinsy. Związkowi Radzieckiemu nigdy nie udało się wyprodukować własnych dżinsów – mimo „robotniczego” charakteru tego rodzaju odzieży.

Życie robotnika w ZSRR różniło się znacznie od życia w USA
Zakłady produkcyjne w USA były nieustannie modernizowane
Akcesoria kuchenne dla nowoczesnej gospodyni amerykańskiej
Aparat Polaroid był rewolucyjnym urządzeniem
Życie na amerykańskich przedmieściach

Przez cały XX wiek Stany Zjednoczone zajmowały pozycję lidera wprowadzającego innowacyjne rozwiązania – od aparatów fotograficznych po samochody i dżinsy.  

Zasadnicza wada – gospodarka centralnie planowana

Gospodarka centralnie planowana w ZSRR miała zasadniczą wadę – nie mogła reagować na zmiany popytu, różnice cenowe czy zmienne wolumeny produkcji. Planiści nigdy nie mieli wystarczających informacji umożliwiających optymalny rozdział zasobów. Centralne planowanie nie sprawdzało się już od najwcześniejszych lat i utrzymanie tego systemu było na dłuższą metę niewykonalne.

Kolejki na moskiewskich targowiskach były zjawiskiem powszechnym

Gdy w latach 70. wzrosły ceny ropy, Związek Radziecki odkrył źródło przychodów, które pozwoliło podtrzymać upadającą gospodarkę i rywalizować z USA.

Gospodarka centralnie planowana w ZSRR była z gruntu wadliwa – gdyby nie wysokie ceny ropy, Związek Radziecki upadłby wcześniej.

Szyby naftowe w Baku w Azerbejdżanie
Szyby naftowe w Rumunii
Rafineria w Ufa.
1979: ważniejszy punkt zwrotny?

Rok 1979 był rokiem wstrząsów politycznych – może nawet bardziej niż rok 1989. Rewolucja irańska, początek reformy gospodarczej w Chinach, objęcie władzy w Wielkiej Brytanii przez Margaret Thatcher i inwazja ZSRR na Afganistan – wszystkie te wydarzenia zapowiadały poważne zmiany na świecie.

Reforma i rewolucja

Kiedy Michaił Gorbaczow doszedł do władzy, zrozumiał, że Związek Radziecki musi się zmienić. Zapoczątkował dwa programy mające na celu wzmocnienie ZSRR: pierestrojkę i głasnost.

Pierestrojka to restrukturyzacja ekonomiczna, która jednak ostatecznie się nie powiodła. Gospodarka zaczęła się kurczyć i problemy ekonomiczne uległy nasileniu.

Głasnost to nowa przejrzystość i otwartość na społeczeństwo w Związku Radzieckim. W połączeniu z podupadającą gospodarką głasnost doprowadziła jednak do protestów i reakcji łańcuchowej, nad którą partia nie miała żadnej kontroli. Nowo odkryta „wolność” ostatecznie przerodziła się w coś na kształt rewolucji w całym Związku Radzieckim. 

Pierestrojka miała w założeniu uzdrowić radziecką gospodarkę
Gorbaczow w Bułgarii – głasnost miała służyć zwalczaniu korupcji i patologii w państwie, ale wywołała reakcję łańcuchową protestów i niezadowolenia

Doktryna Sinatry („My Way”) pozwoliła krajom Europy Wschodniej na podążanie „własną drogą”. Oznaczała radykalne zerwanie z dotychczasową polityką okupacji i tłumienia opozycji, np. przez sowieckie czołgi w takich krajach jak Czechosłowacja w latach 50. 

W połączeniu z głasnostią doktryna Sinatry doprowadziła do kolejnych problemów. Na długo przed listopadem 1989 roku stawało się coraz bardziej oczywiste, że Związek Radziecki rozpada się w republikach bałtyckich, a Gorbaczow i jego partia tracą kontrolę nad Węgrami, Polską, a nawet nad Berlinem.

Rozpad Związku Radzieckiego był coraz bardziej widoczny
W przeciwieństwie do radzieckiej inwazji na Czechosłowację z 1968 roku ZSRR nie panował już nad sytuacją
90 tys. uczestników demonstracji antyrządowej w NRD w Lipsku, październik 1989 r.
Podsumowanie

Mur berliński upadł w wyniku wydarzeń zachodzących w Europie Wschodniej w całym 1989 roku. Symbolizował ostateczne załamanie się niesprawnego systemu, który na próżno próbował się zreformować. 

Przejście graniczne Checkpoint Charlie, 1989 r.
Mieszkańcy Berlina Wschodniego świętują z okazji zlikwidowania podziału miasta, 31 grudnia 1989 r.

W upadku muru berlińskiego nie należy dopatrywać się zwycięstwa Zachodu ani „końca historii”. Wydarzenie to było nie tyle rewolucją, ile przejawem słabości gospodarki centralnie planowanej. Społeczeństwa Europy Wschodniej bardziej niż demokracji i wolności domagały się zaspokojenia aspiracji materialnych, którym nie mogła sprostać gospodarka planowana.

Upadek systemu komunistycznego oznaczał koniec dwubiegunowego podziału świata. Dziś, 23 lata później, stosunki międzynarodowe są bardziej złożone. Nowe supermocarstwo na horyzoncie – Chiny – i inne mocarstwa, w tym Federacja Rosyjska, nadal wywierają silny wpływ na cały świat.

Autorzy: artykuł

Curator — Niall Ferguson, Laurence A. Tisch Professor of History at Harvard University
www.niallferguson.com

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil