30 sie 1980

SOLIDARNOŚĆ I UPADEK ŻELAZNEJ KURTYNY

Muzeum Historii Polski

„Polska rewolucja była pierwszym skurczem w narodzinach tej nowej Europy. Jeżeli porządek europejski, który w skrócie nazywamy «Jałtą», zaczął się w Polsce, to w pewnym istotnym sensie upadek «Jałty» także rozpoczął się w Polsce.” Timothy Garton Ash, „Polska rewolucja. Solidarność 1980-1982”

Map of divided Europe 1945 - 1989., Jacek Kotela, Kolekcja: Muzeum Historii Polski
Nowy Porządek
Po zakończeniu drugiej wojny światowej Związek Sowiecki ustanowił dyktaturę komunistyczną w Europie Środkowo-Wschodniej. Życie społeczne, polityczne i gospodarcze krajów bloku zostało ujednolicone według sowieckiego modelu. Nowy system był związany z narzuceniem politycznego monopolu partii komunistycznej, utworzeniem tajnej policji, wprowadzeniem cenzury oraz przejęciem kontroli nad mediami – zasadniczym narzędziem propagandy.
"Wielka Trójka" podczas konferencji w Jałcie, US government photographer, 1945-02-04/1945-02-11, Oryginalne źródło: US Department of Defense
Karykatura - Wielka Trójka na konferencji jałtańskiej, 1945, Kolekcja: Muzeum Historii Polski
Wózki dziecięce obok kolejki pod sklepem spożywczym, 1980, Oryginalne źródło: Włodzimierz Wasyluk/REPORTER
Życie centralnie planowane
Centralne planowanie w gospodarce, wprowadzone przez władze komunistyczne, nie uznawało własności prywatnej w przemyśle ani usługach. Skutkiem działania władz było obniżenie efektywności i innowacyjności gospodarki, spadek poziomu usług i racjonowanie żywności.
Kartki - reglamentacja dóbr konsumpcyjnych, Oryginalne źródło: Wojtek Łaski/EAST NEWS

Kartki, wprowadzone przez reżim komunistyczny w 1976 roku ze względu na „tymczasowe braki w zaopatrzeniu”, nie zostały wycofane aż do 1989 roku.

Pochód pierwszomajowy w Warszawie, Oryginalne źródło: Leszek Lozynski/REPORTER

Coroczny pochód pierwszomajowy miał być manifestacją powszechnego poparcia dla rządzącej partii komunistycznej. Jednak ci, którzy się na nim nie pojawili, spotykali się z szykanami w miejscach pracy.

XIII Festiwal Piosenki Radzieckiej, 1977, Oryginalne źródło: Zenon Zyburtowicz/EAST NEWS
Strajkujący w Poznaniu, 1956-06-28/1956-06-30, Oryginalne źródło: Łaski Collection/EAST NEWS
Strajki i demonstracje
Przez wiele lat PZPR nie uznawała jakiejkolwiek politycznej konkurencji ani autentycznego ruchu robotniczego.
Strajkujący w Poznaniu, 1956-06-28/1956-06-30, Oryginalne źródło: Łaski Collection/EAST NEWS

Poznań, czerwiec 1956. Strajki i rozruchy robotnicze zostały brutalnie stłumione. Zginęły 73 osoby, kilkaset zostało rannych.

Milicja przygotowuje się do stłumienia demonstracji studentów, 1968-03-08/1968-03-23, Oryginalne źródło: EAST NEWS

Warszawa, marzec 1968. Protesty studenckie wybuchły w wyniku zdjęcia z afisza „Dziadów” Adama Mickiewicza z powodu „antyrosyjskiej” wymowy przedstawienia. Aresztowano około półtora tysiąca osób. Przeciw przywódcom protestów i ich rzekomym poplecznikom rozpętano kampanię antysemicką.

Pochód niosący ciało Zbigniewa Godlewskiego, zabitego protestanta, ulicami Gdyni, Oryginalne źródło: EAST NEWS

Wybrzeże, grudzień 1970. W Gdańsku, Gdyni i Szczecinie wybuchły protesty robotnicze wywołane podwyżką cen żywości. Demonstranci zostali rozpędzeni przez milicję i wojsko. Zginęło 45 osób, rannych było 1165.

Grupa protestantów w Radomiu, Oryginalne źródło: EAST NEWS

Radom, czerwiec 1976. Po ogłoszeniu przez rząd drastycznych podwyżek cen niektórych artykułów konsumpcyjnych w kraju przeszła fala strajków i protestów. W wyniku protestów w Radomiu, Płocku i Ursusie z pracy wyrzucono tysiące robotników.

Grupa protestantów w Radomiu, Oryginalne źródło: EAST NEWS
Komitet Obrony Robotników (KOR)
Komitet Obrony Robotników (KOR) powstał po to, by pomóc tysiącom robotników, zwolnionych po czerwcowych strajkach z pracy. Była to organizacja działająca bez zezwolenia władz, stworzona przez opozycyjnych inteligentów. Wysłannicy KOR szybko dotarli do większości spośród potrzebujących wsparcia, dostarczając im pomocy finansowej i prawnej. Na działaczy KOR spadły represje ze strony władz: rewizje w mieszkaniach, zatrzymania, niektórzy zostali pobici przez „nieznanych sprawców” – w rzeczywistości: funkcjonariuszy bezpieki. Wkrótce powstały inne organizacje opozycyjne, takie jak Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) i Wolne Związki Zawodowe (WZZ).
Lech Wałęsa przemawia do zgromadzonych pod Stocznią Gdańską, Erazm Ciołek, 1980-08, Oryginalne źródło: Erazm Ciołek
Solidarność
„Solidarność” powstała w wyniku ogólnokrajowego strajku w sierpniu 1980 r. Strajk rozpoczął się w Stoczni im. Lenina w Gdańsku. Stoczniowcy zastrajkowali w geście solidarności z wyrzuconymi z pracy kolegami – Anną Walentynowicz i Lechem Wałęsą.
Stocznia im. Lenina w Gdańsku, Oryginalne źródło: Tomasz Michalak/FOTONOVA
Anna Walentynowicz rozmawia z rodzinami strajkujących, Oryginalne źródło: EAST NEWS
21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, Oryginalne źródło: Palik/FOTONOVA
21 Postulatów
Do strajku przyłączyły się inne zakłady. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, skupiający reprezentantów strajkujących zakładów z Gdańska i okolicznych miast. Protestujący chcieli negocjować z komunistycznymi władzami warunki zakończenia strajku. Komitet sformułował 21 postulatów. Władze ostatecznie zgodziły się na podjęcie rozmów. Wśród postulatów znalazły się między innymi: 1. Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych, wynikająca z ratyfikowanej przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej wolności związkowych. 2. Zagwarantowanie prawa do strajku oraz bezpieczeństwa strajkującym i osobom wspomagającym. 3. Przestrzegać zagwarantowanej w Konstytucji PRL wolności słowa, druku i publikacji, a tym samym nie represjonować niezależnych wydawnictw oraz udostępnić środki masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich wyznań. 4. Przywrócić do poprzednich praw:a) ludzi zwolnionych z pracy po strajkach w 1970 i 1976 r., studentów wydalonych z uczelni za przekonania, [...]. 5. Podać w środkach masowego przekazu informację o utworzeniu się Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego oraz opublikować jego żądania. [...] 9. Zagwarantować automatyczny wzrost płac równolegle do wzrostu cen i spadku wartości pieniądza. [...] 12. Wprowadzić zasady doboru kadry kierowniczej na zasadach kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej oraz znieść przywileje MO, SB i aparatu partyjnego [...].
Strajkujący przysłuchują się negocjacjom, Oryginalne źródło: Włodzimierz Wasyluk/REPORTER
Delegaci strajkujących przysłuchują się negocjacjom, Oryginalne źródło: Włodzimierz Wasyluk/REPORTER
Podpisanie porozumień sierpniowych, Oryginalne źródło: Włodzimierz Wasyluk/REPORTER

Podpisanie porozumień sierpniowych przez Lecha Wałęsę oraz Mieczysława Jagielskiego, wicepremiera PRL (na prawo od Wałęsy), oznaczających uznanie przez władze 21 postulatów (31 sierpnia 1980 roku).

Żądania rejestracji "Solidarności", Zygmunt Błażek, 1980-10, Kolekcja: Muzeum Historii Polski

W oparciu o 21 Postulatów powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność". W rzeczywistości stał się on ruchem praw człowieka i obywatela, a jego członkowie pochodzili z różnych grup społecznych i reprezentowali różne orientacje polityczne.

Budowa Pomnika Poległych Stoczniowców 1970, Oryginalne źródło: Wojtek Łaski/ EAST NEWS

W efekcie porozumień gdańskich możliwa była budowa Pomnika Poległych Stoczniowców 1970. Został on odsłonięty 16 grudnia 1980 r. Był to pierwszy pomnik ofiar ucisku komunistycznego, który został wzniesiony w komunistycznym kraju.

I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”, Hala Olivia, Gdańsk, wrzesień 1981 roku, 1980-08-17, Kolekcja: Muzeum Historii Polski

I Krajowy Zjazd NSZZ Solidarność we wrześniu 1981 roku był pierwszym demokratycznie wybranym zgromadzeniem w Europie Środkowej i Wschodniej od zainstalowania komunizmu. Podczas zjazdu delegaci wystąpili z posłaniem do ludzi pracy Europy Wschodniej wzywającym ich do walki o swoje prawa, w tym prawo wolnego zrzeszania się.

Plakat Solidarności na 1 maja 1981, Kolekcja: Muzeum Historii Polski
Generał Jaruzelski ogłasza wprowadzenie stanu wojennego, 1981-12-13/1983-07-22, Oryginalne źródło: Michał Szlaga/REPORTER
Stan Wojenny
Rządząca PZPR nie pogodziła się ze stopniowym uszczuplaniem swej władzy. Sytuacja polityczna w kraju gęstniała. Wiosną 1981 r. I sekretarzem KC PZPR został minister obrony narodowej, gen. Wojciech Jaruzelski. 13 grudnia 1981 r. Jaruzelski wprowadził w Polsce stan wojenny. Rada Państwa zawiesiła prawa i wolności obywatelskie, w tym prawo „Solidarności” do działania. W ciągu jednej nocy milicja, SB i wojsko opanowały wszystkie lokale związku i internowały około 10 tys. działaczy opozycyjnych, w tym Lecha Wałęsę. Mimo że stan wojenny formalnie zniesiono w roku 1983, „Solidarność” pozostała zdelegalizowana, a represje trwały nadal.
Czołg przed wejściem do Kopalni „Wujek”, Oryginalne źródło: Konarzewski/REPORTER

Strajkujące zakłady brutalnie spacyfikowano. W śląskiej kopalni „Wujek” zastrzelono dziewięciu górników.

Demonstracja przeciwko stanowi wojennemu, 1 maja 1982, Oryginalne źródło: Tomasz Wierzejski/FOTONOVA
Internowani działacze opozycji, 1982, Oryginalne źródło: Łaski Diffiusion/East News
Druga wizyta papieża Jana Pawła II do Polski, 1983, Oryginalne źródło: Mark Carrot/FOTONOVA

W czerwcu 1983 roku miała miejsce druga pielgrzymka do Polski Jana Pawła II. Papież przybył do ojczyzny, pomimo iż nadal obowiązywał tu stan wojenny.

Okolicznościowy znaczek pocztowy Poczty Podziemnej wydany z okazji 7. rocznicy rejestracji NSZZ "Solidarność", Kolekcja: Muzeum Historii Polski
Drugi obieg
„Drugi obieg” powstał w drugiej połowie lat 70. W latach 80. tajny obieg druków stał się siłą napędową opozycji. Przywódcy „Solidarności”, którzy uniknęli uwięzienia, stworzyli sieć podziemnych drukarń i kolportażu. Szeroki wachlarz publikacji miał zastąpić oficjalne, sterowane przez partie media. Drukowano i szeroko kolportowano książki, czasopisma, ulotki i plakaty, a nawet znaczki i kartki pocztowe.
Klasyka antytotalitarnej literatury publikowanej w podziemiu, George Orwell, Kolekcja: Muzeum Historii Polski

„Celem nowomowy było nie tylko dostarczenie środków odpowiednich do wyrażania światopoglądu oraz myśli właściwych dla zwolenników angsocu, lecz również uniemożliwienie swobody myślenia” – George Orwell, 1984.

Podziemne wydanie „Zniewolonego umysłu”, Czesław Miłosz, Kolekcja: Muzeum Historii Polski
Obrady Okrągłego Stołu, 1989-02-06/1989-04-05, Oryginalne źródło: Wojtek Łaski/EAST NEWS
Okrągły Stół
Wobec narastającego kryzysu gospodarczego i pod wpływem pierestrojki w Związku Sowieckim, gen. Jaruzelski zdecydował się rozpocząć rozmowy z opozycją. Rokowania Okrągłego Stołu zaczęły się w lutym 1989 r. Doprowadziły do porozumienia przewidującego ponowną legalizację „Solidarności”, wolne wybory do Senatu oraz wolny wybór 35% posłów na Sejm.
W samo południe. 4 czerwca 1989, Tomasz Sarnecki, 1945/1989, Oryginalne źródło: Tomasz Wierzejski/FOTONOVA

4 czerwca odbyło się głosowanie, w którym Komitet Obywatelski "Solidarność" zdobył w całości 35% miejsc w Sejmie (czyli wszystkie możliwe do zdobycia dla opozycji) oraz 99 ze 100 mandatów senatorskich.

Protest przeciwko wyborom 4 czerwca, NAF Dementi, 1989-06-04, Kolekcja: Muzeum Historii Polski

Część społeczeństwa i opozycji była przeciwna okrągłostołowemu kompromisowi, w tym umowie o częściowo wolnych wyborach do parlamentu. W wielu miastach dochodziło do ulicznych protestów.

Zwolennicy Solidarności oczekujący na wyniki wyborów, Oryginalne źródło: Tomasz Wierzejski/FOTONOVA
Jesień Narodów
Niedługo po podjęciu rozmów Okrągłego Stołu w Polsce przemiany rozpoczęły się także na Węgrzech. W czerwcu usunięto zasieki na granicy węgiersko-austriackiej. W sierpniu „Jesień narodów” – fala masowych wystąpień przeciw komunistycznym dyktaturom – przetoczyła się przez pozostałe kraje bloku sowieckiego. Niemcy, Czesi, Słowacy, Bułgarzy, Rumuni, mieszkańcy republik bałtyckich ówczesnego ZSRR otwarcie domagali się wolności. Upadł mur berliński. W wyniku „aksamitnej rewolucji” na prezydenta Czechosłowacji wybrany został Václav Havel. W Rumunii wojsko stanęło po stronie protestujących przeciwko rządom Nicolae Ceauşescu. Demokratyczne przemiany w byłym bloku sowieckim nastąpiły na ogół w sposób pokojowy dzięki decyzji Michaiła Gorbaczowa, który wykluczył interwencję wojskową w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
Tadeusz Mazowiecki w Sejmie pierwszy raz po wybraniu go na premiera, 1989, Oryginalne źródło: Grzegorz Roginski/REPORTER

Miażdżące zwycięstwo polskiej opozycji doprowadziło do powołania 12 września 1989 r. pierwszego niekomunistycznego rządu w Europie Środkowo-Wschodniej, którym kierował Tadeusz Mazowiecki, jeden z przywódców opozycji i doradca „Solidarności”.

Kampania przed wyborami lokalnymi w maju 1990, Mieczysław Michalak, 1990, Kolekcja: Muzeum Historii Polski
Wolna Polska
W ostatnich dniach 1989 roku Sejm przywrócił tradycyjną nazwę państwa, Rzeczpospolita Polska ( zamiast Polska Rzeczpospolita Ludowa), a w styczniu rozpoczęto wprowadzenie reform wolnorynkowych. W maju Polacy głosowali w wyborach samorządowych. Były to pierwsze w pełni wolne wybory po 1945 roku. Jesienią tego samego roku odbyły się pierwsze wybory prezydenckie, w wyniku których prezydentem został Lech Wałęsa.
Premier Jan Olszewski, Ireneusz Radkiewicz, 1991-12-23, Kolekcja: Muzeum Historii Polski

W październiku 1991 roku odbyły się pierwsze w pełni wolne wybory do parlamentu. W ich wyniku utworzono rząd pod kierownictwem Jana Olszewskiego.

Muzeum Historii Polski
Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil