Van Sahelanthropus tot Homo sapiens: hoe zagen onze voorouders eruit?

Museum voor Natuurwetenschappen (Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen)

Fossielen en 3D-reconstructies leiden je langs het grillige pad van 7 miljoen jaar menselijke evolutie. 15 soorten mensachtigen illustreren onze sterk uitdijende evolutie: een ware explosie van diversiteit, van Toumaï, de Sahelanthropus tchadensis, tot onze soort, Homo sapiens – de enige nog levende tak! – met tussenstops bij Lucy de Australopithecus afarensis, Homo habilis, de eerste ambachtsman, Homo erectus de ontdekkingsreiziger, of ook nog de man van Spy, een Belgische Homo neanderthalensis.

Toumai, de eerste rechtopstaande
Toumai is een Sahelanthropus tchadensis. Zijn schedel is tot nu toe de oudste die ooit gevonden is. Verder hebben de wetenschappers een dijbeen kunnen vinden. Maar wie de eigenaar van het dijbeen is, blijft onzeker. Daarom blijft de rest van zijn lichaam één groot mysterie! Het ziet er naar uit dat Toumai heel dicht bij de gemeenschappelijke voorouder van mensen en mensapen stond. Hij wordt als de eerste rechtopstaande beschouwd. De opening in de schedel waardoor het ruggenmerg loopt, bevindt zich net als bij mensen meer naar voren. Tegenstanders zetten hier wel vraagtekens bij. De schedel was sterk verpulverd. Is de reconstructie wel goed gegaan? Liep Toumai wel op twee benen? Dat wordt nog verder onderzocht.

Soortnaam: Sahelanthropus tchadensis
Geslacht: Man
Leefde rond: 7-6 miljoen jaar geleden
Lengte 113 cm
Gewicht: Circa 46 kg
Hersenvolume: 24% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Bebost savannegebied met meren, rivieren en bossen
Vindplaats: Toros-Menalla, Tsjaad

Ardi, grijpen met de voet!
Dit haast volledige skelet was een ware openbaring voor de paleontologen die het ontdekten: zijn tanden en kaakbeenderen vertoonden menselijke kenmerken, evenals zijn tweevoetige houding; maar hij kon wel in bomen klimmen. Net als de eerste voorlopers lijkt de vacht van Ardi erg op die van onze naaste nog levende neven, de mensapen. Het lichaam is volledig behaard. Alleen het gezicht, de handen en de voeten zijn niet bedekt.

Soortnaam: Ardipithecus ramidus
Geslacht: Vrouw
Leefde rond: 4,5-4,3 miljoen jaar geleden
Lengte: 121 cm
Gewicht: Circa 50 kg
Hersenvolume: 22% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Oeroude bossen
Vindplaats: Middle Awash-vallei, Ethiopië

Lucy, het eerste gevonden volledige skelet
Toen Lucy ontdekt werd, moesten we onze opvattingen over onze oorsprong grondig bijstellen. Hoewel ze rechtop liep, had ze toch maar kleine hersenen. Tot dan toe werd gedacht dat onze voorouders eerst grotere hersenen kregen en daarna pas rechtop gingen lopen. Door voetafdrukken in as is de vorm van Lucy’s voeten bekend. De huids- en haarkleur blijven een gok. Voorlopers van de mens raken hun beharing kwijt. Lucy staat nog aan het begin van de familiestruik. Waarschijnlijk heeft ze een donkere vacht.

Soortnaam: Australopithecus afarensis
Geslacht: Vrouw
Leefde rond: 3,9-2,9 miljoen jaar geleden
Lengte : 105 cm
Gewicht: Circa 29 kg
Hersenvolume: 31% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Bossen en savannes
Vindplaats: Hadar, Ethiopië

De mens uit Kenia, verschillend of vervormd?
Kenyanthropus platyops, de ‘Kenia-mens’, was een tijdgenoot van Australopithecus afarensis (Lucy). In die tijd leefden er verschillende voormenselijke soorten naast elkaar. Sommige waren waarschijnlijk geen directe voorlopers van de huidige mens. De mens uit Kenia heeft een vacht. De tint is een gok. Met een schutkleur valt hij niet op, maar misschien trekt hij juist de aandacht met felgekleurde haren.

Soortnaam: Kenyanthropus platyops
Geslacht: Man
Leefde rond: 3,5-3,2 miljoen jaar geleden
Lengte: Onbekend
Gewicht: Onbekend
Hersenvolume: Onbekend
Leefomgeving: Grasland en bossen
Vindplaats: Lomekwi, Kenia

Ples, het oudste Zuid-Afrikaanse fossiel
Zowel wij als onze voorlopers zijn dieren en dus mogelijke prooien voor andere dieren. Het eerste ontdekte fossiel van een Australopithecus africanus, een kind van 3 jaar, werd gedood door een arend. Je ziet nog de sporen van zijn bek in de oogkassen van het kind. Ples is het oudste fossiel uit Zuid-Afrika. Hij leeft 3,3 miljoen jaar geleden. Waarschijnlijk heeft hij net als andere menselijke voorlopers uit deze periode een dikke vacht. Zijn grote tanden zijn opvallend.

Soortnaam: Australopithecus africanus
Geslacht: Man
Leefde rond: 3,3-2,3 miljoen jaar geleden
Lengte : 135 cm
Gewicht: Circa 38 kg
Hersenvolume: 35% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Bossen, savanne en grasland
Vindplaats: Sterkfontein, Zuid-Afrika

Handige mens, de eerste van alle Homo-soorten
Naast de fossielen van de ‘handige mens’ lagen stenen werktuigen en afval van de bewerking ervan. In tegenstelling tot andere soorten kon hij deze vervaardigen ondermeer door zijn grotere hersenen. De handige mens is klein, maar heeft in verhouding lange armen. Haar hele lichaam is bedekt met haren. Toch is haar vacht waarschijnlijk veel dunner dan bij oudere menselijke voorlopers. Ze is lid van de allereerste Homo-soort.

Soortnaam: Homo habilis
Geslacht: Vrouw
Leefde rond: 2,4-1,7 miljoen jaar geleden
Lengte : 131 cm
Gewicht: Circa 32 kg
Hersenvolume: 43% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Bossen en grasland met meren en rivieren
Vindplaats: Koobi Fora, Kenia

De notenkraker, zo verschillend
Van de fossielen van deze parantroop bestaan er twee types: de ene groot met een krachtige schedel, de andere klein en schriel. Het waren respectievelijk mannetjes en wijfjes, met vermoedelijk een verschillend gedrag. Door de robuuste botten weten we dat de notenkrakermensen groot en zwaar zijn. De huidskleur blijft een mysterie. Zelfs binnen een soort is variatie mogelijk. Daarom hebben het mannetje en het vrouwtje hier verschillende huidskleuren gekregen.

Soortnaam: Paranthropus boisei
Geslacht: Man, vrouw
Leefde rond: 2,3-1,2 miljoen jaar geleden
Lengte: Man 137 cm, vrouw 124 cm
Gewicht: Circa 49 kg, circa 34 kg
Hersenvolume: 34% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Grasland en waterrijke gebieden met rivieren en meren
Vindplaats: Olduvai Gorge, Tanzania - Koobi Fora, Kenia

Australopithecus sediba, de laatste Australopithecus?
Deze late Australopithecus kwam in aanraking met de 'echte' mensen (Homo). Maar beide soorten hadden hun eigen levenswijze en voedsel. Ze waren dus waarschijnlijk geen concurrenten van elkaar. Deze australopitheek heeft waarschijnlijk een minder dikke vacht dan haar voorouders. Hierdoor komt haar huid meer in contact met de zon. Ze heeft bescherming tegen de schadelijke UV-stralen van de zon nodig. Daarom heeft ze waarschijnlijk een donkere kleur

Soortnaam: Australopithecus sediba
Geslacht: Vrouw
Leefde rond: 2-1,8 miljoen jaar geleden
Lengte: 130 cm
Gewicht: Onbekend
Hersenvolume: 29% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Savanne en bos
Vindplaats: Nabij Johannesburg, Zuid-Afrika

Turkana-boy, steeds moderner
Homo ergaster was reeds opvallend goed uitgerust: zijn stevig stel hersenen stuurden een modern lichaam aan, met dezelfde proporties als het onze. Daarmee was hij de eerste mens die op jacht ging. Turkana-boy leeft in een open savanne. Misschien heeft hij weinig beharing. Een donkere huid beschermt hem mogelijks tegen de zon. Is hij toch nog behaard, dan heeft zijn huid waarschijnlijk een lichte kleur. De haren zorgen voor de nodige bescherming tegen de schadelijk UV-stralen.

Soortnaam: Homo ergaster
Geslacht: Man
Leefde rond: 1,9-1,4 miljoen jaar geleden
Lengte: 160 cm
Gewicht: Circa 48 kg
Hersenvolume: 57% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Savanne
Vindplaats: Nariokotome bij het Turkanameer, Kenia

De rechtopgaande mens, de langst levende?
Deze rechtopgaande mens, Homo erectus, heeft weinig haren. Hierdoor krijgt ze het niet snel warm. Ze kan de hele dag actief zijn. Haar soort leeft op verschillende breedtegraden. Daarom zijn verschillende huidskleuren mogelijk.

Soortnaam: Homo erectus
Geslacht: Vrouw
Leefde rond: 1,8 miljoen tot 140 000 jaar geleden
Lengte: 160 cm
Gewicht: Circa 40 kg
Hersenvolume: 68% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Grasland en steppe
Vindplaats: Zhoukoudian, China

De Georgische mens, buiten Afrika
De paleontologen waren verbaasd toen ze deze fossiele mens in het grensgebied tussen Europa en Azië ontdekten. Ze hadden niet verwacht dat er zo vroeg buiten Afrika zo’n primitieve mens zou voorkomen. De Georgische mens vertrekt als eerste mensachtige uit Afrika. Hij verliest al snel pigment in zijn huid, omdat hij minder in aanraking komt met de zon. Daarom heeft hij waarschijnlijk een lichtere huidskleur.

Soortnaam: Homo georgicus
Geslacht: Man
Leefde rond: 1,8 miljoen jaar geleden
Lengte: 146 cm
Gewicht: Circa 50 kg
Hersenvolume: 46% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Mix van grasland en bos
Vindplaats: Dmanisi, Georgië

De Heidelbergmens, de eerste huizenbouwer
Deze voorouder bleef niet stil zitten. Uit sommige groepen die naar Europa trokken, ontstond de neanderthaler. De populaties die in Afrika bleven evolueerden tot de moderne mensen (Homo sapiens). De Heidelbergmens woont in erg verschillende gebieden, van warme tot erg kille gebieden. Haar huidskleur is afhankelijk van de leefomgeving. In de gebieden met weinig zon heeft ze waarschijnlijk een lichtere kleur.

Soortnaam: Homo heidelbergensis
Geslacht: Vrouw
Leefde rond: 700 000 tot 200 000 jaar geleden
Lengte: 158 cm
Gewicht: Circa 59 kg
Hersenvolume: 83% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Zeer divers. Van steppe tot savanne gebieden
Vindplaats: Kabwe, Zambia - Mauer, Duitsland - Atapuerca, Spanje

Spyrou, de Mens van Spy, geen barbaar!
Over de relatie tussen de neanderthaler en de moderne mens wordt eindeloos gediscussieerd, waarbij nu eens onze verwantschap en dan weer onze verschillen aan bod komen. Maar nu weten we dat mensen uit Eurazië en Oceanië genen van de neanderthalers in zich dragen. De neanderthaler krijgt het niet snel koud door zijn compacte lichaam en grote neus. Wetenschappers hebben in zijn DNA ontdekt dat 5% van de soort rossig is. De overige 95% is niet ros, maar waarschijnlijk ook niet blond, want dit is een redelijk jong uiterlijk kenmerk. Zijn huid heeft waarschijnlijk een lichte kleur.

Soortnaam: Homo neanderthalensis
Geslacht: Man
Leefde rond: 250 000 tot 30 000 jaar geleden
Lengte: 150 cm
Gewicht: Circa 68 kg
Hersenvolume: 100% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Graslanden in ijstijden en bossen gedurende warme periodes
Vindplaats: Spy, België

The Spy Man
English version (French and Dutch versions below)
1:12

L'Homme de Spy
Version française
1:12

De Mens van Spy
Nederlandstalige versie
1:12

De hobbit, de allerkleinste mens
Deze kleine, vreemd uitziende mens, met zijn korte benen, vertoont heel wat archaïsche kenmerken. Hij evolueerde op een eilandje, zonder vijanden en met weinig middelen. Zijn kleine lichaamsbouw is een klassieke aanpassing. Het skelet van de hobbit is bijna compleet, maar hoe zag ze eruit? Was ze donkergekleurd, of meer lichtgekleurd zoals Homo erectus of ook behaard zoals nog vroegere voorlopers? We weten niet van wie ze afstamt. Daarom blijft haar uiterlijk onbekend.

Soortnaam: Homo floresiensis
Geslacht: Vrouw
Leefde rond: 95 000 tot 12 000 jaar geleden
Lengte: 110 cm
Gewicht: Circa 25 kg
Hersenvolume: 27% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Zware bebossing en bergpieken van meer dan 2000 meter
Vindplaats: Liang Bua-grot, eiland Flores

De wetende mens, de enige overlevende
Iedereen heeft een ander uiterlijk. Zo ook onze twee reconstructies. De eerste kreeg een donkere huid, zoals de mensen in zuidelijk Egypte, waar het fossiel ontdekt werd.

Ook blijkt uit genetisch onderzoek dat de Zuid-Afrikaanse Bosjesmannen, met hun koperkleurige huid, de dichtste nu levende verwanten van de eerste moderne mensen zijn. Beide huidskleuren zijn dus mogelijk.

Soortnaam: Homo sapiens
Geslacht: Man
Leeft sinds 200 000 jaar geleden
Lengte: 161 cm
Gewicht: Circa 70 kg
Hersenvolume: 100% van dat van de moderne mens
Leefomgeving: Alle continenten. Van de tropen tot de Noordpool
Vindplaats: Nazlet Khater, Egypte

Museum voor Natuurwetenschappen (Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen)
Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel