1940

14 czerwca 1940 roku

Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau

do Auschwitz przywieziono z więzienia w Tarnowie pierwszy transport więźniów politycznych – 728 Polaków

KL Auschwitz (KL – Konzentrationslager obóz koncentracyjny) założony w 1940 r. przez Niemców dla Polaków, z biegiem czasu stał się największym niemieckim nazistowskim obozem koncentracyjnym dla więźniów różnych narodowości i jednocześnie największym ośrodkiem masowej zagłady europejskich Żydów. Na fotografii: Wycinek z planu, na którym widoczne są koszary Wojska Polskiego w Oświęcimiu przed 1939 r.

Wprowadzenie przez Niemców na terenie Polski brutalnego terroru wobec jej mieszkańców, spowodowało masowe aresztowania Polaków, a w konsekwencji przepełnienie istniejących więzień i obozów. Władze okupacyjne stanęły przed koniecznością utworzenia nowych miejsc odosobnienia.

Dogodne położenie Oświęcimia oraz możliwość wykorzystania opuszczonych budynków polskich koszar zadecydowały o wydaniu przez władze SS rozkazu o założeniu obozu na przedmieściach tego miasta.

Początkowo miał to być obóz przejściowy dla 10 tys. Polaków przed ich wywiezieniem do obozów w głąb Trzeciej Rzeszy. Koncepcja ta szybko uległa zmianie, KL Auschwitz stał się jednym z największych obozów nie tylko dla Polaków, ale także dla obywateli innych okupowanych przez nazistowskie Niemcy krajów.

Depesza SS-Brigadefuhrera Hannsa Rautera do Prezydenta Rejencji katowickiej, informująca o wyrażeniu zgody przez generała lotnictwa Hansa Halma na wydzierżawienie budynków po koszarach na obóz Auschwitz.

Koszary Wojska Polskiego w Oświęcimiu przed 1939 r. Na zdjęciu budynek późniejszej komendantury obozu i blok nr 1. Fot. udostępniona przez M. Brozdowską.

Koszary Wojska Polskiego w Oświęcimiu przed 1939 r. Fot. autor nieznany.

Za datę uruchomienia KL Auschwitz przyjmuje się 14 czerwca 1940 r., dzień, w którym Niemcy przywieźli do obozu pierwszy transport więźniów politycznych – 728 Polaków z więzienia w Tarnowie. W tarnowskim więzieniu, traktowanym przez niemieckie władze okupacyjne także jako punkt zbiorczy, osadzono więźniów m.in. z: Krakowa, Zakopanego, Rzeszowa, Jarosławia, Przemyśla, Sanoka, Nowego Sącza. Na zdjęciu: mapa Tarnowa z okresu okupacji z zaznaczoną trasą przejścia więźniów pierwszego transportu. Fot. Zbiory Muzeum Okręgowego w Tarnowie

Na zdjęciu: mapa Tarnowa z okresu okupacji z zaznaczoną trasą przejścia więźniów pierwszego transportu. Fot. Zbiory Muzeum Okręgowego w Tarnowie

Tarnów, okolice Placu Dożywocie i ulicy Folwarcznej (obecnie ulice Ludwika Waryńskiego i Bóżnic) w pobliżu dawnej Łaźni Żydowskiej oraz Synagogi Jubileuszowej. Fot. Holocaust History Archive – Noordwijk, the Netherlands

Jerzy Bielecki, były więzień Auschwitz nr 243:
„Szliśmy poważni i przygnębieni. Byli wśród nas miejscowi tarnowianie – im chyba było najtrudniej. Choć trasa naszego marszu wciąż była pusta, jak gdyby wiodła przez kraj umarłych, mimo to gdzieniegdzie w oknach dało się dostrzec ukryte za firankami twarze [...]

[...] Spłoszone znikały szybko, aby za chwilę znów się ukazać. To oszołomione terrorem miasto w dwójnasób przeżywało wyjazd tak ogromnego transportu. Niejedna matka opłakiwała tu syna, niejedna żona – swego męża lub dziecko – kochanego tatusia. Ludzie płakali. W pewnym momencie, rzucona niewidzialną ręką upadła wiązanka czerwonych kwiatów, zdeptana wściekle butem idącego żandarma”.

Tarnów, ul. Wałowa (widok na stronę wschodnią), przy skrzyżowaniu z ulicą Pocztową (obecnie Legionów). Kolumna więźniów zmierza do Placu Jana Sobieskiego i ulicy Krakowskiej. Fot. Holocaust History Archive – Noordwijk, the Netherlands

Tarnów, więźniowie podążający ulicą Krakowską w stronę zachodnią. W tle widoczna sylwetka kościoła XX. Misjonarzy. Fotografia wykonana z wiaduktu kolejowego nieopodal dworca kolejowego w Tarnowie. Fot. Holocaust History Archive – Noordwijk, the Netherlands

Tarnów, widok kolumny więźniów na rampie kolejowej (około 500 metrów na zachód od zabudowań dworca kolejowego). Fot. Holocaust History Archive – Noordwijk, the Netherlands

Więźniowie pierwszego transportu. Tarnów, czerwiec 1940 r. Fot. autor nieznany

Większość pierwszego transportu stanowili młodzi ludzie: gimnazjaliści, studenci, wojskowi. Wśród starszych wiekiem znajdowali się przedstawiciele różnych zawodów: prawnicy, nauczyciele, księża, robotnicy, chłopi. Kilka osób było pochodzenia żydowskiego.

Aresztowano ich jesienią 1939 r. lub na wiosnę 1940 r., wielu podczas próby przedostania się poprzez Węgry do Polskich Sił Zbrojnych we Francji i Wielkiej Brytanii, innych za działalność konspiracyjną oraz w ramach realizacji zarządzonej przez Generalnego Gubernatora Hansa Franka akcji A-B (Ausserordentliche Befriedungsaktion) wymierzonej przeciwko polskiej inteligencji. Ponadto w pierwszym transporcie znalazły się osoby aresztowane podczas ulicznych obław.

Fragment księgi ewidencyjnej więzienia w Tarnowie, na której widnieją m.in. nazwiska więźniów przywiezionych pierwszych transportem do KL Auschwitz w dniu 14 czerwca 1940 r.

Fragment księgi ewidencyjnej więzienia w Tarnowie, na której widnieją m.in. nazwiska więźniów przywiezionych pierwszych transportem do KL Auschwitz w dniu 14 czerwca 1940 r.

Jerzy Hronowski, były więzień Auschwitz nr 227:
„W dniu 14 czerwca 1940 r. z Tarnowa odszedł transport z kilkuset więźniami, których skierowano do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Wyładowanie odbywało się przy akompaniamencie wrzasku i pokrzykiwań esesmanów oraz kapów, którzy biciem zmuszali nas do szybkiego wyładunku. [...]

[...] Miałem pecha, gdyż przy zeskakiwaniu otrzymałem uderzenie drągiem, a silnie wymierzony kopniak zmiażdżył mi mały palec u nogi – którego ból dał mi się we znaki przez najbliższe parę tygodni”.

Po przywiezieniu do KL Auschwitz więźniów pierwszego transportu umieszczono ich w budynkach należących przed wojną do Polskiego Monopolu Tytoniowego na okres tzw. kwarantanny, mającej na celu sterroryzowanie oraz wyeliminowanie najsłabszych fizycznie i psychicznie, a także wdrożenie do obozowego rygoru. Na zdjęciu: fotografia lotnicza wykonana przez aliantów w 1944 r. pokazująca teren Auschwitz I i budynek, w którym początkowo umieszczono więźniów pierwszego transportu.

Stopniowo zatrudniano więźniów przy różnego rodzaju pracach porządkowych, przy budowie obozowego ogrodzenia, segregowaniu rzeczy odebranych do depozytu, tworząc tym samym zalążki przyszłych drużyn roboczych tzw. komand.

Podczas kwarantanny praca była marzeniem wszystkich więźniów, gdyż mieli nadzieję, że będzie chroniła przed uciążliwymi ćwiczeniami. Nie zdawali sobie sprawy, że praca w obozie będzie jednym ze środków zagłady.

Po okresie kwarantanny więźniowie z pierwszego transportu zostali przeniesieni na teren właściwego obozu tj. do bloków dawnych koszar wojskowych. Teren ten w miarę upływu czasu i rozbudowy stał się jedną z części największego z ośrodków kaźni, stworzonych przez nazistowskie Niemcy, i oznaczony był jako KL Auschwitz I (obóz macierzysty).

Fragment jednej z zachowanych ksiąg ewidencyjnych więźniów KL Auschwitz – książki stanów dziennych (Stärkebuch), na kartach której widnieją m.in. nazwiska więźniów przywiezionych pierwszym transportem.

Fragment jednej z zachowanych ksiąg ewidencyjnych więźniów KL Auschwitz – książki stanów dziennych (Stärkebuch), na kartach której widnieją m.in. nazwiska więźniów przywiezionych pierwszym transportem.

Plan obozu pokazujący stan z początku 1940 r. (kolor czerwony) i końcowego okresu jego istnienia w 1945 r. (kolor niebieski).

Przez wszystkie powojenne lata wielu z tych, którym udało się przeżyć, dawało w różnorodny sposób świadectwo tamtych okrutnych lat. Przekazywali do Muzeum ocalałe z obozu dokumenty i pamiątki, uczyli historii i pamięci opowiadając, pisząc i tworząc prace plastyczne.

Jan Baraś-Komski, „Przy pracy”, Niemcy 1945

Jan Baraś-Komski, „Portret Kazimierza Jarzębowskiego”, KL Auschwitz 1940

Władysław Siwek, „Kara za ucieczkę”. Obraz przedstawia osadzenie w obozie rodziców zbiegłych więźniów

Jan Baraś-Komski, „Pod eskortą do pracy”, 1945

Marian Kołodziej, „Walec”, Polska 1945

Jan Baraś-Komski, „Nieudana ucieczka”, 1945. Rysunek przedstawiający torturowanie więźnia ujętego w czasie ucieczki

Marian Kołodziej, „Apel”, Polska 1945

Jan Baraś-Komski, „Rozstrzelanie”, 1945

Auschwitz-Birkenau State Museum
Autorzy: artykuł

Tekst, wybór materiałów, redakcja: Teresa Zbrzeska, Mirosław Obstarczyk
Projekt graficzny: Elżbieta Pietruczuk
Tłumaczenie: Beata Juszczyk

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil