styczeń 1987

Julian Antonisz Non-camera

Fundacja imienia Juliana Antonisza

Kino bez kamery
1941 – 1987
Kadr z filmu Oberhausen, Duisburg, Düsseldorf, Dortmund, Hannover, Hamburg, czyli non-camerowy reportaż po Republice Federalnej Niemiec

Julian Józef Antonisz (właściwie Antoniszczak), reżyser filmów animowanych, scenarzysta, kompozytor, wynalazca. Współzałożyciel krakowskiego Studia Filmów Animowanych. Urodził się w Nowym Sączu w 1941 roku, zmarł w Lubniu koło Myślenic w roku 1987. Realizował filmy animowane techniką non-camerową, bezpośrednio malowane, drapane, odbijane na taśmie filmowej. Skonstruował kilkanaście niezwykłych urządzeń do realizacji swoich filmów i muzyki. Stworzył 36 filmów, od 1981 roku realizował non-camerowy cykl paradokumentalny pod tytułem  Polska Kronika Non-camerowa. Śmierć przerwała mu pracę nad trzynastym odcinkiem Kroniki w 1987 roku.

“Jestem malarzem, nikt mnie nie kocha, nocne życie mnie męczy. Chyba zrobię skandal”.(cytat z filmu ”Fobia" z 1967 r.)

FOBIA 1967

W 1967 roku po ukończeniu studiów na Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych Antonisz rozpoczyna pracę w założonej przez Kazimierza Urbańskiego krakowskiej filii Studia Miniatur Filmowych. Realizuje swój debiut filmowy pod tytułem „Fobia”, opowieść o zmaganiach młodego artysty malarza Fobiana Ewarysta Dobdziaka z kryzysem twórczym. Wykonany techniką mieszną film jest w dużej części non-camerowy. Antonisz użycza własnego głosu głównemu bohaterowi filmu.

Kadr z filmu "Fobia" 1967 r.
Strona z jednego z Pomysłowników Juliana Antonisza z kadrami z jego debiutu filmowego p.t. "Fobia"

W SZPONACH SEXU 1969

W 1969 roku Antonisz reżyseruje film aktorski z elementami non-camery pod tytułem „W szponach sexu” . W odpowiedzi na ogłoszenie matrymonialne samotną mieszkankę PRL-owskiego bloku odwiedzają liczni kandydaci na męża. Absurdalna rzeczywistość, wyśmiana przez reżysera wzbudziła oburzenie cenzury, wszystkie kopie filmu miały zostać zniszczone. Usilne zabiegi reżysera ostatecznie ocaliły film przed zniszczeniem. Film zdobywa nagrodę na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w  Tours.

Kadr z filmu "W szponach sexu" 1969 r.
Kadr z filmu "W szponach sexu" 1969 r.
Z teczki do filmu "W szponach sexu". Klatki filmu z próbami non-camerowymi 1969 r

ARCHIWUM

Pod koniec studiów na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie Antonisz zaczyna tworzyć swoje archiwum pomysłów. Początkowo są to trzy segregatory które odpowiadają trzem kluczowym wg reżysera tematom „Ciało”, „Umysł”, „Dusza”.  Antonisz przechowuje zapiski, pomysły , scenariusze, wynalazki, kompozycje, projekty do filmów w teczkach, które nazywa Pomysłownikami. Archiwum się powiększa i osiąga liczbę ponad 250 teczek, notatników i dzienników.

"Pantografia" - Pomysłownik o zastosowaniu pantografu do realizacji filmów non-camera.

JAK DZIAŁA JAMNICZEK 1971

W 1971 roku powstaje najbardziej znany film Antonisza „Jak działa jamniczek”. Naukowa i ekonomiczna analiza budowy wewnętrznej jamniczka – bardzo skomplikowanego mechanizmu biologicznego. Antonisz eksperymentuje z non-camerą, wykorzystuje między innymi charkterystyczny efekt palącej się w projektorze taśmy filmowej. Film zdobywa nagrody: 1972 - 21. Międzynarodowy Festiwal Filmowy, Mannheim, wyróżnienie Międzynarodowego Ekumenicznego Centrum Filmowego, Międzynarodowa Nagroda Ewangelicka; 12. Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych, Kraków, “Brązowy Lajkonik”, 1. OPF “Człowiek i Jego Środowisko”, Katowice, “Srebrny Feniks”.

Kadr z filmu "Jak działa jamniczek" 1971 r
Kadr z filmu "Jak działa Jamniczek" 1971 r
Projekty do filmu "Jak działa jamniczek" 1971 r
Projekty do filmu "Jak działa jamniczek" 1971 r
Fragment oryginalnej taśmy non-camerowej

KILKA PRAKTYCZNYCH SPOSOBÓW NA PRZEDŁUŻENIE SOBIE ŻYCIA 1974

Praktyczny, humorystyczny poradnik jak walczyć ze starością i jej objawami. Film animowany częściowo, aktorski.

Projekty do filmu "Kilka praktycznych sposobów na przedłużenie sobie zycia" 1974 r
Projekty do filmu "Kilka praktycznych sposobów na przedłużenie sobie zycia" 1974 r

SŁOŃCE – FILM BEZ KAMERY 1977.  

W 1977 roku Antonisz realizuje pierwszy w całości non-camerowy film w technice drzeworytu odbitego bezpośrednio na taśmie filmowej.

Fragment oryginalnej taśmy z filmu "Słońce film bez kamery" 1977 r.
Przykłady eksperymentów Juliana Antonisza z drukiem na taśmie filmowej. Po lewej: Metoda szablonowa, sitodrukowa.
Przykłady eksperymentów Juliana Antonisza z drukiem na taśmie filmowej. Po lewej: "Doskonała, kontrastowa metoda niciowa", po prawej: "Rysowanie rotringiem i parafiną na taśmie, następnie odbijanie".

MANIFEST ARTYSTYCZNY NON-CAMERA 1977 

4 czerwca 1977 Julian Antonisz pisze “Manifest artystyczny grupy twórczej Non Camera”. Do grupy należą Danuta Zadrzyńska Antoniszczak oraz Brigitte Dinzart, artystka francuska przebywająca w krakowskiej ASP na stypendium. Zwracają się do osób zajmujących się animacją: Normana McLarena, Brunona Edery i Thelmy Schenkel, próbując nawiązać współpracę z artystami tworzącymi filmy bezkamerowe na świecie. Dostają odpowiedź m.in. od Normana McLarena — jednego z najwybitniej¬szych autorów animacji (także non camerowych) i przedstawiciela National Film Board of Canada.

Maszynopis Manifestu grupy twórczej Non Camera 1977 r.

Metoda non‑camera umożliwia natychmiastową kontrolę wizualną, co znacznie skraca czas realizacji filmu, daje znakomite efekty wizualne, gdyż odpada cały, zawsze deformujący oryginał balast kamer filmowych, reflektorów, obróbki laboratoryjnej taśmy i innych kosztownych i kapryśnych technikfotograficznych, dających w efekcie jedynie katalogową reprodukcję dzieła plastycznego, które tym samym przestaje być autentyczne i oryginalne, a staje się żałosną fotokopią.(fragment Manifestu non-camera 1977)

PRACOWNIA

Swoją krakowską pracownię Antonisz zorganizował na wzór studia filmowego z osobnymi działami produkcji filmowej. Znajdowała się tam pracownia malarska, dźwiękowa i sala projekcyjna wszystko dostosowane do potrzeb realizacji filmów non-camera. Każdy dział opatrzony był tabliczką z charakterystycznym ręcznie wykonanym opisem.

Pracownia Juliana Antonisza w Krakowie. Zdjęcie: Weronika Łodzińska 2012 r.
Pracownia Juliana Antonisza w Krakowie. Zdjęcie: Weronika Łodzińska 2012 r.

POLSKA KRONIKA NON-CAMEROWA

1981 roku Antoniszczak rozpoczyna realizację kronik non camerowych — wzorowanych na Polskiej Kronice Filmowej. W krótkich, animowanych „reportażach” przedstawia wieści z kraju i ze świata. Jego tekst w połączeniu z głosem nieprofesjonalnego lektora tworzy niezapomniany efekt komiczny. Widać tu i satyryczne spojrzenie artysty na otaczającą go rzeczywistość, i jego wyjątkową umiejętność wychwytywania absurdów PRL u. Polskie Kroniki Non Camerowe to dawka purnonsensowego humoru oraz autorskiej formy plastycznej. Dwanaście odcinków powstaje do 1986.

Nagrody: Kronika nr 1 - 1982 - XXII OFFK Kraków, Brązowy Lajkonik, Kronika nr 6 - Nagrody: 1984 - XXX MFFK Oberhausen, nagroda główna i nagroda FIPRESCI, Kronika nr 12 - 1986 - nagroda szefa kinematografii - pośmiertnie, razem z filmem Polska kronika rysunkowa animowana non-camerowa nr 12 wyd. b 1986, Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych, Oberhausen, nagroda Klubów Filmowych FICC

Kadr z Polskiej Kroniki Non-camerowej nr 4
Kadr z Polskiej Kroniki Non-camerowej nr 5
Kadr z Polskiej Kroniki Non-camerowej nr 7

MASZYNY 

Najważniejsze wynalazki i aparaty Antonisza powstały w latach 1968–1983. Większość z nich służyła do realizacji filmów non‑camerowych — zarówno obrazu, jak i dźwięku.Kilka aparatów skonstruowanych przez Antonisza działało na zasadzie pantografu. Jest to przyrząd kreślarski składający się z ra­mion połączonych przegubowo w ten sposób, że tworzą kształt równoległoboku. Do przegu­bów przymocowane są dwa elementy rysują­ce. Pantograf pozwala na stworzenie dwóch ry­sunków jednocześnie, przy czym w zależności od umiejscowienia części rysującej powstaje powiększenie, pomniejszenie lub dokładne od­wzorowanie obrazu.

PANTOGRAF ANIMOGRAF FAZUJĄCY 24 KADROWY 1968/70

Urządzenie nazywane „Fortepianem Antonisza” było chyba najważniejszym wynalazkiem artysty. Rozbudowany pantograf został wyposażony w dwa ramiona rysujące na kartce formatu A6, połączone przegubowo z 24 igłami drapiącymi w taśmie filmowej. Dzięki znalezieniu odpowiednich punktów podparcia oraz umiejscowieniu igieł w stosunku do ramion pantografu powstawał efekt fazowania wybranych ujęć filmowych. Za pomocą pantografu fazującego można było wykonać 24 klatki, co odpowiada jednej sekundzie filmu. Artysta rysował obiema rękami jednocześnie: lewą rysował pierwszą fazę z danego ujęcia, a prawą — ostatnią. Na taśmie filmowej powstawały wówczas automatycznie przedstawiające pośrednie fazy ruchu. Wynalazek pozwalał na częściowe zautomatyzowanie procesu animacji, a tym samym znaczne skrócenie czasu pracy artysty. Przy pomocy tej maszyny Antonisz stworzył najsłynniejsze filmy non‑camerowe, m.in. Dziadowski blues non camera, czyli nogami do przodu oraz większość Polskich Kronik Non‑Camerowych.

Pantograf animograf fazujący 24 kadrowy. Wynalazek Juliana nazywany "Fortepianem Antonisza" 1968-1970 r. Zdjęcie: Maciej Landsberg.

DŹWIĘKOWNICA UNIKALNA ŻYLETKOWA

Maszyna transmitowała wibracje dźwięku na wibracje ostrza żyletki, która przecinała wzdłuż taśmę magnetyczną, tworząc nierówną krawędź. Cienki pasek przepołowionej taśmy magnetycznej był następnie przyklejany na taśmę 35 mm w miejscu ścieżki dźwiękowej, nierówna linia taśmy stanowiła rysunek dźwięku, odczytywany optycznie w projektorze. Automatyzacja procesu tworzenia dźwięku wydrapywanego na taśmie magnetycznej pozwalała Antoniszowi na stworzenie ścieżki dźwiękowej całego filmu. Metodę tę zastosował m.in. w filmie non-camerowym “Ludzie więdną jak liście…”

Dźwiękownica unikalna żyletkowa do realizacji drapanego dźwięku filmowego 1970 r. Zdjęcie: Maciej Landsberg

PANTOGRAF ANIMOGRAF UPROSZCZONY

Aparat „do szycia” stempli wypukłych nicią metodą „wibro klej” dla wydruków oraz frezowania napisów filmowych w taśmie matce, także dla wydruku, kopii 1977. Urządzenie umożliwiające wydrapywanie na taśmie filmowej w pomniejszeniu obrazu rysowanego na papierze o większym formacie. Tę uproszczoną, łatwą w obsłudze wersję pantografu Antonisz skonstruował z myślą o siedmioletniej córce Sabinie. Udoskonalił aparat, dodając do niego pisak niciowy (niciograf), czyli strzykawkę wypełnioną klejem. Przez igłę strzykawki przeciągnięta była nitka, która odwijała się ze szpuli w trakcie rysowania i przyklejała się do podłoża, tworząc w ten sposób obraz. Pisak był zasilany prądem, a zamontowany w pantografie prostownik przetwarzał prąd zmienny na prąd stały pulsujący, który dawał impulsy pozwalające na punktowe rozprowadzanie kleju.

Pantograf animograf uproszczony 1977 r. Zdjęcie: Maciej Landsberg

CHROPOGRAF SKANINGOWY

W latach 80 Antonisz skonstruował Optyczno elektromechaniczny aparat dla niewidomych służący do tworzenia obrazów odczytywanych dotykowo. Technikę tę Antonisz nazwał „chropografią skaningową”, a uzyskiwane za jej pomocą obrazy „chropografiami”. Idea chropografii, która narodziła się w trakcie eksperymentów z kinem dla niewidomych, polegała na skanowaniu i reprodukowaniu wybranego obrazu na celuloidzie. Chropograf wyposażony był w obiektyw oraz fototranzystor, który sterował naciskiem igły odtwarzającej reprodukowany obraz na celuloidzie w postaci równoległych wydrapanych rowków. Na krawędziach rowków powstawały wióry i zadziory, które dawały specyficzny, chropowaty obraz oryginału, możliwy do odczytania dotykowo. Powstałe w ten sposób chropografie miały zróżnicowaną fakturę oddającą światłocieniowy charakter oryginalnego obrazu.

Antonisz uważał Chropograf za swój najważniejszy wynalazek.

Chropografie wykonane za pomocą Chropografu skaningowego, aparatu dla niewidomych opracowanego przez Juliana Antonisza w 1983 r.
Autorzy: artykuł

Kuratorka — Malwina Antoniszczak
Współpraca kuratorska — Sabina Antoniszczak
Dokumenty, obiekty i fotografie z archiwum artysty — © Danuta, Sabina, Malwina Antoniszczak
Wykorzystano fragmenty  — Imię, nazwisko, stanowisko (opcjonalnie)

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil