1993 – 2014

Jak zrobić Muzeum?

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

wystawa o tworzeniu Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Idea Muzeum zrodziła się w środowisku ludzi związanych ze Stowarzyszeniem Żydowski Instytut Historyczny. Prace koncepcyjne nad projektem rozpoczęto w 1993 r. i kontynuowano je – jako inicjatywę społeczną – do 2005 r.

Wielka Synagoga i Instytut Nauk Judaistycznych na Tłomackiem, lata 30., fot. Żydowski Instytut Historyczny

Inspiracją dla idei stworzenia w Warszawie Muzeum Historii Żydów Polskich stało się otwarcie Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie, powstałego pod kierownictwem wybitnego muzealnika Jeshajahu Weinberga. W uroczystości otwarcia 22 kwietnia 1993 r. udział wzięła dr Grażyna Pawlak, ówczesny wicedyrektor do spraw rozwoju Stowarzyszenia ŻIH. Widok nowoczesnego narracyjnego muzeum, w którym została opowiedziana historia Holokaustu, podsunął jej pomysł utworzenia w Warszawie muzeum, które dopowiadając historię, opowiedziałoby o żydowskim życiu przed Zagładą.

Prof. Jeshajahu Weinberg, fot. United States Holocaust Memorial Museum

„Bardzo ucieszyła mnie wiadomość o Pani planach przekształcenia stałej wystawy Żydowskiego Instytutu Historycznego w Muzeum Historii Żydów w Polsce. (…) Oczywiście jestem gotów wesprzeć Panią, na ile tylko będę mógł”. List prof. Jeshajahu Weinbergado Grażyny Pawlak, 17 października 1993

„Gromadzenie i prezentowanie obrazów, obiektów sztuki religijnej, oryginalnych pamiątek ocalałych z minionych epok, choć jest oczywiście powinnością wszystkich muzeów historycznych, nie wystarczą już dzisiaj, aby dać kolejnym pokoleniom wiedzę i doświadczenie przeszłości, zwłaszcza odległej i słabo udokumentowanej. Dlatego planujemy zbudowanie w Warszawie muzeum nowego typu. Jego istotą będzie stworzenie ciągu wizualnej narracji, która ukaże nie same obiekty, ale historyczne zjawiska i procesy”.

Jeshajahu Weinberg, Nowoczesne muzeum historyczne

19 kwietnia 1995 roku prezydent Warszawy Marcin Święcicki powołał Polski Komitet Wspierania Budowy Muzeum Historii Żydów Polskich i objął funkcję jego przewodniczącego. W tym samym czasie zaczęły też powstawać zagraniczne komitety poparcia – m.in. w Niemczech (pod przewodnictwem prezydenta Niemiec Romana Herzoga), Stanach Zjednoczonych, Anglii i Francji.

Proclamation of Marcin Święcicki, Mayor of Warsaw, on the occasion of establishing the Polish Committee for the Support of the Building of the Museum of the History of Polish Jews, 19 April 1995
Posiedzenie Rady Gminy Warszawa-Centrum, podczas którego zadecydowano o przekazaniu działki pod budowę Muzeum.

17 kwietnia 1997 r. Miasto Stołeczne Warszawa przekazało Stowarzyszeniu ZIH działkę przy pomniku Bohaterów Getta jako miejsce budowy Muzeum.

Dyrektorem projektu został Jerzy Halbersztadt, a jako dyrektor do spraw rozwoju dołączyła Ewa Juńczyk-Ziomecka. Jerzy Halberstadt powołał międzynarodowy zespół ds. projektowania wystawy stałej. W jego skład weszli projektanci oraz historycy.

Jerzy Halbersztadt, Dyrektor projektu Muzeum w latacg 1998-2004 oraz Dyrektor Muzeum w latach 2005-2011

„Powołanie Muzeum jest również sprawą Polaków. Środowisko żydowskie w Polsce jest dziś bardzo nieliczne – jest kwestią serca, pamięci i honoru wsparcie go w dziele ocalenia od zapomnienia dziedzictwa Polskich Żydów”.

„Żydzi żyli wśród nas przez wieki. Wielu wybitnych światowej sławy artystów, lekarzy i naukowców było polskimi Żydami. Ich tragedia jest naszą tragedią i naszą stratą. Pragniemy zachować pamięć o polskich Żydach, nie tylko o ich Zagładzie, lecz także o wspaniałej przeszłości i wspólnym, często trudnym losie”.

Przemówienie Prezydenta A. Kwaśniewskiego 

Działanie na rzecz zbierania funduszy na Muzeum w USA prowadzone było przede wszystkim wśród związanych z Polską amerykańskich Żydów. Jednym z pierwszych kroków było spotkanie ministra spraw zagranicznych Władysława Bartoszewskiego i Ewy Juńczyk-Ziomeckiej, dyrektor do spraw rozwoju projektu MHŻP, z przedstawicielami amerykańskich organizacji żydowskich w Nowym Jorku w 2000 r. W tym czasie udało się pozyskać pierwszego tzw. znamienitego darczyńcę Muzeum, Wiktora Markowicza, który postanowił przekazać na tworzenie Muzeum milion złotych.

Stanowisko promujące Muzeum Historii Żydów Polskich podczas 92nd Street Y Fest – słynnego nowojorskiego ulicznego festiwalu, 2002 r. 

„Zdecydowana większość amerykańskich Żydów, blisko 80 proc., ma polskie korzenie… Polska jest krajem, w którym żyli moi i wasi przodkowie. Gdy naziści dokonywali ludobójstwa, amerykańscy Żydzi nie byli w stanie skutecznie pomóc ginącym polskim Żydom. Teraz jest czas, aby pomogli odzyskać pamięć o swych przodkach, którzy na ziemiach polskich żyli od tysiąca lat”.

Wiktor Markowicz

Wiktor Markowicz
Zygmunt Rolat
Tad Taube

W 2004 r. nastąpiła przemiana istniejącego dotychczas Amerykańskiego Komitetu Przyjaciół Muzeum w oficjalnie zarejestrowany Północnoamerykański Komitet Wspierania Budowy Muzeum (North American Council of the Museum of the History of Polish Jews – NAC) pod przewodnictwem Wiktora Markowicza i Zygmunta Rolata. Zadaniem Komitetu miało być koordynowanie udziału darczyńców w budowie Muzeum.

Pierwsze logo MHŻP w 2000 r. zaprojektowała agencja DDB. Umieszczony w zarysie drzewa wizerunek zapalonej menory odwoływał się do żydowskiej symboliki światła pamięci i drzewa życia. Drzewo symbolizowało też zakorzenienie żydowskiej historii na ziemiach polskich. Pierwsza wersja logo w ciemnym, kolorze zielonym została wkrótce poprawiona przez studio At Work – kolor zmieniono na wyrazistszy niebieski, ważny w nowoczesnej historii żydowskiej: najpierw był to kolor ruchu syjonistycznego, potem – państwa Izrael.aprojektowała agencja DDB. Umieszczony w zarysie drzewa wizerunek zapalonej menory odwoływał się do żydowskiej symboliki światła pamięci i drzewa życia. Drzewo symbolizowało też zakorzenienie żydowskiej historii na ziemiach polskich. Pierwsza wersja logo w ciemnym, kolorze zielonym została wkrótce poprawiona przez studio At Work – kolor zmieniono na wyrazistszy niebieski, ważny w nowoczesnej historii żydowskiej: najpierw był to kolor ruchu syjonistycznego, potem – państwa Izrael.

Pierwsze logo MHŻP w 2000 r. zaprojektowała agencja DDB. 

W 2003 r. zakończono opracowanie planu generalnego wystawy głównej: ustalono podział na galerie odpowiadające epokom, określono najważniejsze tematy i problemy, które będą tam poruszane, uzgodniono kluczowe elementy wystawiennicze.

L.Kaczyński, J.Tomaszewski, W. Dąbrowski, fot. POLIN Museum

25 stycznia 2005 r. Lech Kaczyński, prezydent m.st. Warszawy, Waldemar Dąbrowski, minister kultury i dziedzictwa narodowego RP, i prof. Jerzy Tomaszewski, wiceprzewodniczący Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, podpisali umowę powołującą wspólnie finansowaną instytucję kultury o nazwie Muzeum Historii Żydów Polskich.

Międzynarodowe jury powołane przez Stowarzyszenie ŻIH

Wkrótce po podpisaniu umowy o powołaniu Muzeum Historii Żydów Polskich 9 lutego 2005 r. ogłoszono międzynarodowy konkurs na projekt budynku Muzeum.

Założenia konkursowe podkreślały konieczność uwzględnienia kontekstu miejsca oraz wyszczególniały główne przestrzenie funkcjonalne Muzeum.

„Wyzwaniem dla architekta będzie stworzenie takiej koncepcji budynku, która spełni wymagania programowe Muzeum, ze szczególnym uwzględnieniem wystawy głównej, a jednocześnie będzie obiektem najwyżej klasy architektonicznej, który stanie się jednym z żydowskich symboli współczesnej Warszawy”.

W pierwszym etapie konkursu uczestnicy mieli nadesłać portfolio prezentujące ich najlepsze realizacje oraz zwierające opis głównych założeń, jakie chcieliby przyjąć przy projektowaniu Muzeum. W odpowiedzi napłynęło 250 zgłoszeń, z czego 119 zostało zaakceptowane jako opatrzone wymaganymi portfolio i dokumentami. Spośród nich jury wybrało 11 finalistów, zaproszonych do udziału w warsztatach oraz przygotowania projektu konkursowego.

30 czerwca 2005 r. rozstrzygnięto konkurs w siedzibie BUW. Wygrał Rainer Mahlamäki z Finlandii. Sąd Konkursowy w swoich rozważaniach uznał, że ten projekt jest pracą najlepszą nie tylko ze względu na swoją zwartą formę i bardzo staranną wewnętrzną modularną organizację, ale również ze względu na sposób, w jaki definiuje wstrząsającą przestrzeń publiczną wokół pomnika powstania w getcie warszawskim.

„Zaprojektowany na planie kwadratu oktagonalny budynek otwiera się poprzez dramatyczną, plastyczną przestrzeń zarówno na pomnik, jak i na park. Ta dramatycznie zakrzywiona przestrzeń, posiadająca fakturę wapienia i oświetlona od góry, została przez Autorów przyrównana do rozstąpienia się morza – Jam Suf – co można interpretować jako rytuał przejścia albo transcendencji pomiędzy długą drogą polsko-żydowskiej historii a symbolicznym i szczodrym otwarciem się na pokojową przyszłość. Forma ta wychodzi na centralną przestrzeń komunikacyjną, do której należą schody i windy, co pozwoli wizytującym na łatwe dostanie się do głównych powierzchni wystawowych Muzeum. Fakt, że ta przestrzeń została tak elastycznie zaprojektowana był kluczowym kryterium, które Sąd Konkursowy wziął pod uwagę, przyznając pierwszą nagrodę tej pracy”.

Rainer Mahlamäki, fot. Aleksi Poutanen
Zwycięski projekt Rainera Mahlamäki

Zespołowi MHŻP zależało, aby jak najszybciej zacząć komunikować misję Muzeum mieszkańcom Warszawy i Polski. W listopadzie 2006 r. nastąpiła inauguracja Ohelu – błękitnego, otwartego namiotu, formą nawiązującego do ścian krzywoliniowych głównego holu w projekcie budynku Muzeum.

Muzeum bez Murów - Ohel - Namiot w latach 2006-2009

Wystawy, debaty, koncerty, spektakle zorganizowane wokół Ohelu w latach 2006-2009 miały przywracać pamięć o polsko-żydowskiej historii oraz pokazywać kulturę żydowską w sposób zapraszający do współuczestnictwa i osobistego zaangażowania. Organizatorzy często wykorzystywali popularne formy zabawy i rekreacji, jak sport, rozrywka, turystyka, bądź też sięgali po język sztuki – muzyki, filmu, teatru, plastyki. Z czasem Ohel zrobił się za mały, trzeba było wyjść w przestrzeń miasta, w Polskę, w świat.

9 września 2006 r. przedstawiciele prezydenta m.st. Warszawy i ministra kultury, naczelny architekt miasta Michał Borowski oraz dyrektor Stołecznego Zarządu Rozbudowy Miasta Bogdan Romaniuk, podpisali z Reinerem Mahlamäki umowę na wykonanie dokumentacji budowlanej i technicznej budynku.

26 czerwca 2007 r. odbyła się oficjalna uroczystość wmurowania aktu erekcyjnego Muzeum. Na akcie podpisy złożyli: prezydent Lech Kaczyński, minister kultury i dziedzictwa narodowego Kazimierz Ujazdowski, prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz, przewodniczący Stowarzyszenia ŻIH Marian Turski, pierwszy znamienity darczyńca Muzeum Victor Markowicz oraz przedstawiciele organizacji i komitetów wspierających budowę Muzeum, m.in. Marcin Święcicki, przewodniczący polskiego komitetu i prezydent Warszawy w latach 1994-1999.

„U zbiegu dawnych ulic Gęsiej i Zamenhofa wmurowujemy w fundamenty «Nieistniejącego Miasta», niegdyś dzielnicy żydowskiej Warszawy, zniszczonej przez hitlerowskich okupantów Polski, Akt Erekcyjny pod budowę Muzeum Historii Żydów Polskich”.

Groundbreaking Act, June 26, 2007

24 marca 2009 r. założyciele muzeum – Prezydent m.st. Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdan Zdrojewski oraz Zarząd Stowarzyszenia ŻIH powołali Radę Muzeum Historii Żydów Polskich.

Rada jest ciałem kolektywnym, łączącym i skupiającym różne strony i środowiska zaangażowane w działalność muzeum. Jej zadaniem jest ocena osiągnięć Muzeum i pomoc w określeniu kierunków jego dalszego rozwoju. Rada Muzeum zaakceptowała ostateczny kształt wystawy stałej.

W skład Rady wchodzą obecnie: prof. Władysław Bartoszewski, Waldemar Dąbrowski, Corinne Evens, Rafał Grupiński, Wiktor Markowicz Małgorzata Niezabitowska, Włodzimierz Paszyński, Shana Penn, Zygmunt Rolat, prof. Adam Rotfeld, prof. Henryk Samsonowicz, prof. Bożena Szaynok, prof. Janusz Tazbir, Marian Turski, Renata Wiśniewska.

Powołanie Rady Muzeum Historii Żydów Polskich, fot. Krzysztof Słomka

30 czerwca 2009 r. odbyło się uroczyste rozpoczęcie budowy Muzeum, z udziałem darczyńców Muzeum, przedstawicieli władz miasta i rządu.

Powierzchnia zabudowy – 4400 mkw. 

Powierzchnia netto – 16 400 mkw. 

Wysokość budynku – 21 m 

Liczba kondygnacji nadziemnych – 4 

Liczba kondygnacji podziemnych – 2

Kondygnacja sutereny – 1

W lipcu 2012 r. Jan Kulczyk oraz fundacja Taube Philanthropies i Koret przekazały Stowarzyszeniu ŻIH środki, które pozwoliły na produkcję wystawy stałej.

Podpisanie przekazania dotacji Jana Kulczyka na rzecz wystawy stałej: prezes Stowarzyszenia ŻIH Piotr Wiślicki, minister kultury Bogdan Zdrojewski i Jan Kulczyk, 2 lipca 2012

Pierwsi zwiedzający weszli do holu głównego muzeum podczas dni otwartych 20-21 kwietnia 2013 r. Mogli zwiedzić budynek, wziąć udział w warsztatach, i wykładach i spektaklach oraz dołożyć swoją gałąź i list do muzealnego drzewka marzeń.

„Oświetlona przez światło padające z góry i wzbudzająca silne emocje przestrzeń jest poetyckim sercem budynku i spina jego wszystkie poziomy i części. Projektanci porównali ją do rozstąpienia się wód Morza Czerwonego, ale jednocześnie – podróż społeczności żydowskiej przez swoją złożoną historię. Geometria rozumu zderza się tu z kształtem wyrażającym dynamikę, irracjonalność i bezwzględność postępu historii”.

Bogdan Paczkowski

W kwietniu 2013 r. po ukończeniu budowy i przeprowadzce muzeum rozpoczęło swoją działalność programową w nowym budynku.

Zespół Muzeum stanął wówczas przed wyzwaniem: przygotowania pierwszego spotkania z publicznością i zbudowania programu jeszcze bez „serca muzeum”, czyli wystawy stałej.

Ten rok wypełnił bogaty program kulturalny: wystawy czasowe, pokazy filmów, spektakle teatralne, koncerty, debaty, rezydencje artystyczne, które miały pokazać, że żydowska kultura i historia jest nierozłączną częścią historii i kultury Polski a jej ślady widoczne są w naszej współczesności.

Przez cały ten okres Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny zajmowało się instalacją wystawy a zespół Muzeum szykował się do rozpoczęcia jej obsługi.

Wystawa „Listy do tych, co daleko”, prezentująca przedowojenne filmy z żydowskich miasteczek w Polsce; wystawa „Warszawa, Warsze” pokazująca wkład społeczności żydowskiej w historię Warszawy, koncert robotniczych pieśni Bundu w wykonaniu Bund Bandu Wojciecha Mazolewskiego, spektakl „Wszyscy byli odwróceni” wg powieści Marka Hłaski w reżyserii Michała Zadary, poświęcony Muzeum odcinek kabaretu „Pożar w burdelu” – to tylko kilka z wielu wydarzeń kulturalnych przygotowanych przez Muzeum w ciągu pierwszego roku działalności.

28 października 2014 - chwila, na którą czekaliśmy przez wiele lat. Tego dnia w Muzeum Polin otwarto wystawę stałą prezentująca 1000 lat historii Żydów polskich.

Niniejsza wystawa prezentuje wybrane fragmenty wystawy czasowej “Jak zrobić muzeum?”, którą można oglądać w Muzeum POLIN do 2 lutego 2015 roku.

Autorzy: artykuł

Kurator wystawy "Jak zrobić muzeum?" — Tamara Sztyma
Producent wykonawczy — Radosław Wójcik
Konsultacja merytoryczna — Marek Łoś

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil