30 Aug. 1980

Solidariteit en die val van die Ystergordyn

Polish History Museum

"Die Poolse revolusie was die eerste groot sametrekking by die geboorte van hierdie nuwe Europa. As die Europese orde wat ons kortliks 'Yalta' noem, in Pole begin het, is daar 'n werklike sin waarin die einde van 'Yalta' ook in Pole begin het."
Timothy Garton Ash, The Polish Revolution: Solidarity , 1999

Nuwe Europese Orde

Na die einde van die Tweede Wêreldoorlog het die Sowjetunie kommunistiese diktatorskappe in Sentraal- en Oos-Europa gevestig. Die gevolglike homogeniteit in die maatskaplike, politieke en ekonomiese lewe van die lande van die Oosblok was op die Sowjetmodel geskoei. Die proses het begin met die opbou van 'n politieke monopolie vir die kommunistiese party, die skepping van 'n geheime polisiemag, die instelling van sensuur en beheer oor die media, wat noodsaaklik is vir propagandadoeleindes.

Propagandaplakkaat.  Die bewoording lui:  "Sowjetleër, bewaker van vrede"
Edward Gierek, Eerste Sekretaris van die Poolse Verenigde Werkersparty (die kommunistiese PZPR) van 1970 tot 1980. Werklike leier van die Party en die Staat. Onder sy leiding het die land 'n ongekende ekonomiese opbloei beleef wat in die diepste krisis sedert die oorlog geëindig het.
Werkersdagparade onder die onheilspellende silhoeët van die Paleis van Kultuur en Wetenskap

Die jaarlikse Meidagparade was veronderstel om 'n demonstrasie van massasteun vir die heersende kommunistiese party te wees. Afvaardigings verteenwoordigend van verskeie maatskappye en produksieaanlegte, skole, universiteite, sosiale organisasies en die weermag, saam met beroemde akteurs en musici, het deelgeneem en gewuif vir die party se hoogwaardigheidsbekleërs wat vanaf die rostrum op hulle afgekyk het. Die optogte is op televisie uitgesaai. Die feestelike atmosfeer is egter versteur deur die feit dat diegene wat nie die parade bywoon nie, by hulle werkplek geteister sou word. 

Die Sowjetsangfees in Zielona Góra is met swier georganiseer. Die hoofdoel van die byeenkoms was om die gewaande Pools-Sowjet-vriendskap te versterk.
"Ręce do góry" (Hande hoog).  Die speelfilm wat in 1967 deur Jerzy Skolimowski gemaak is, is tot 1981 deur die sensors verbied.
Krystyna Janda in "Przesłuchanie" (ondervraging) met Ryszard Bugajski as regisseur

Kultuur en sensuur

Kunstenaars wat enige van die talle politieke of ideologiese taboes geskend het, moes rekening hou met die feit dat die sensors die enigste mense was wat na hulle werk sou kyk. Baie skrywers en filmmakers het geëmigreer: Jerzy Skolimowski het na die Weste verhuis toe die sensors sy "Hande hoog" verbied het, en Ryszard Bugajski het padgegee toe die owerhede die verspreiding van "Ondervraging" geblokkeer het.

Czesław Miłosz ontvang die Nobelprys vir Letterkunde.
Rantsoenkoepons

Die ekonomie

Die sentraal-beplande ekonomie wat deur die kommunistiese regering ingestel is, het nie private eiendom in die nywerheid of in die dienstesektor geduld nie. Die regering se beleid het gelei tot verliese in winsgewendheid en innovasie in die nywerheid, 'n afname in die vlak van dienste, en voedselrantsoenering.

'n Tou voor die kruidenierswinkel

Stakings en onluste

Die Poolse Verenigde Werkersparty het dekades lank geweier om enige vorm van politieke mededinging of outentieke werkersaktiwiteite te aanvaar. In Junie 1956 is stakings en onluste deur werkers in Poznań wreed onderdruk. 73 mense is gedood en honderde is beseer.

Maart 1968. Studenteproteste het in Maart 1968 uitgebreek na die verbod op die opvoering van 'n drama deur die 19e-eeuse digter Adam Mickiewicz, "Forefathers' Eve", as gevolg van die "Russofobiese" elemente daarvan.  Sowat 1 500 mense is in hegtenis geneem. 'n Antisemitiese veldtog teen studenteaktiviste en hulle beweerde ondersteuners is begin.

Baltiese Kus, 1970.  Werkers se protes as gevolg van voedselprysstygings het deur die Poolse hawestede Gdańsk, Gdynia en Szczecin versprei.  Protesteerders is uiteengejaag deur milisie en weermagafdelings (altesaam 61 000 milisiebeamptes en troepe was betrokke).  45 mense is gedood en 1 165 is beseer.

Junie 1956 Poznań
Maart 1968 Warskou
Desember 1970 Gdynia
Junie 1976 in Radom

Werkersverdedigingskomitee (KOR)

As gevolg van die betogings in Radom, Płock en Ursus is duisende werkers ontslaan. Met die doel om hulle te help, is die Werkersverdedigingskomitee (KOR) gestig. Dit was 'n organisasie wat sonder toestemming van die owerhede opgetree het en geskep is deur verteenwoordigers van die intelligentsia wat die stelsel teengestaan het. Afgesante van die WVK het die meeste van diegene wat bystand nodig gehad het gou bereik en hulle van finansiële steun en regshulp voorsien. WVK-aktiviste het slagoffers geword van onderdrukking deur die owerhede: hul woonstelle is deursoek, hulle is aangehou en sommige is aangerand deur 'onbekende aanvallers' wat agente van die Veiligheidsdienste was. 'n Paar ander opposisie-organisasies het gou ontstaan, soos die Beweging vir die Verdediging van Mense- en Burgerregte (ROPCiO) en Vrye Vakbonde (Wolne Związki Zawodowe).

Johannes Paulus II in Krakow, 1979

Johannes Paulus II

Op 16 Oktober 1978 is die Aartsbiskop van Krakow, Karol Wojtyła, tot Pous verkies. Die nuus van sy verkiesing is in Pole met groot geesdrif ontvang en dit is beskou as 'n simboliese beloning vir dekades van nasionale vernedering en vervolging van die kerk. In Junie 1979 het die Pous in Pole aangekom op sy eerste besoek in sy nuwe rol. Sy besoek het miljoene van sy Poolse landgenote byeengebring wat deelgeneem het aan groot godsdienstige vierings wat nie net 'n manifestasie van hulle geloof was nie maar ook 'n geleentheid om hulle begeerte te toon om in 'n vrye land te woon.

Johannes Paulus II in Częstochowa
Lech Wałęsa praat oor sy generasie
14 Augustus 1980: Die staking by die V. Lenin-skeepsbouwerf in Gdańsk begin

Solidarność

Solidarność het ontstaan as gevolg van 'n landwye staking in Augustus 1980, wat by die V. Lenin-skeepsbouwerf in Gdańsk begin het. Werkers van die skeepsbouwerf het gestaak as 'n gebaar van solidariteit met twee van hulle kollegas wat afgedank is: Anna Walentynowicz en Lech Wałęsa.

Heilige Mis word by die stakende skeepsbouwerf gevier.
Anna Walentynowicz gesels met die stakers se gesinne.  Walentynowicz was 'n aktivis vir werkersregte en het in 1978 die onwettige Vrye Vakbonde (WZZ) georganiseer.

Die 21 Eise

Ander produksieaanlegte het by die staking aangesluit. 'n Komitee van afgevaardigdes van Gdańsk en naburige stede is gevorm. Die stakers wou met die kommunistiese regering onderhandel oor die voorwaardes vir die beëindiging van die protesoptrede. Die komitee het 21 eise gestel waarin die voorwaardes gestel is. Die regering het uiteindelik ingewillig om met die stakers te onderhandel.

Die 21 Eise

21 Eise van die Interfabriekstakingskomitee van die Vladimir Lenin-skeepsbouwerf in Gdańsk (Augustus 17, 1980)

1. Aanvaarding van vrye vakbonde onafhanklik van die Kommunistiese Party en van ondernemings, ooreenkomstig konvensie No. 87 van die Internasionale Arbeidsorganisasie betreffende die reg om vrye vakbonde te vorm.

2. 'n Waarborg van die reg om te staak en van die sekuriteit van stakers en diegene wat hulle ondersteun.

3. Nakoming van die grondwetlike waarborg van vryheid van spraak, die pers en publikasie, insluitende vryheid vir onafhanklike uitgewers, en die beskikbaarheid van die massamedia vir verteenwoordigers van alle gelowe.

4. Teruggawe van vorige regte aan:

a) Mense wat ontslaan is na die stakings van 1970 en 1976; studente wat uitgeskop is as gevolg van hulle menings. (...)

5. Beskikbaarheid vir die massamedia van inligting oor die vorming van die Interfabriekstakingskomitee en publikasie van sy eise. (...)

9. Gewaarborgde outomatiese salarisverhogings op grond van prysstygings en die daling in reële inkomste. (...)

12. Die keuring van bestuurspersoneel op grond van kwalifikasies en nie partylidmaatskap nie. Voorregte van die geheime polisie, die gewone polisie en die partymasjien moet uitgeskakel word.

Afgevaardigdes van stakende produksieaanlegte luister na die onderhandelaars.
Aantekening van die onderhandelings
Ondertekening van die Augustus-ooreenkomste, wat beteken dat die regering die 21 Eise aanvaar.
31 Augustus 1980, die stakings kom tot 'n einde
Lech Wałęsa word triomfantelik deur sy ondersteuners gedra ná die registrasie van die vakbond Solidariteit.

Die erkenning van werkers se reg om 'n vrye en onafhanklike vakbond te stig, was een van die 21 Eise. Die onafhanklike selfregerende vakbond "Solidarność" (Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność) is op hierdie grondslag gevorm.  Die organisasie het trouens meer as net 'n vakbond geword. Dit was in effek 'n nasionale en burgerregtebeweging waarvan die lede mense van verskillende maatskaplike groepe en politieke oriënterings was.  Teen die einde van 1981 het sowat 10 miljoen mense reeds lede van hierdie organisasie geword.

Solidariteit-plakkaat vir Meidag 1981
1981-protesteerders eis die wettiging van die Boeresolidariteit.
Monument vir die gevalle skeepsbouwerkers 1970 – die eerste monument vir die slagoffers van die kommunistiese regime
"Tygodnik Solidarność" (weeklikse Solidarność), die eerste onafhanklike koerant in Pole sedert 1947, aangebied deur sy hoofredakteur, Tadeusz Mazowiecki
1981, die Eerste Kongres van Solidarność in Gdańsk

Boodskap uitgereik deur afgevaardigdes van die Eerste Kongres van NSZZ "Solidarność" aan die werkende mense van Oos-Europa

Afgevaardigdes wat in Gdańsk byeengekom het vir die eerste Kongres van Afgevaardigdes van die Onafhanklike Vakbond "Solidariteit", dra groete en woorde van ondersteuning oor aan werkers van Albanië, Bulgarye, Tsjeggo-Slowakye, die Duitse Demokratiese Republiek, Roemenië, Hongarye en al die nasies van die Sowjetunie.  As die eerste onafhanklike vakbond in ons naoorlogse geskiedenis is ons diep bewus van ons ineenskakelende lotsbestemmings. Ons verseker julle dat, anders as die leuens wat in julle lande die ronde doen, ons 'n ware organisasie van werkende mense met 10 miljoen lede is wat as gevolg van werkers se stakings ontstaan het. Ons doel is om te veg vir beter lewenstandaarde vir alle werkende mense. Ons steun dié van julle wat besluit om te begin op die moeilike pad van die stryd vir 'n vrye vakbondbeweging. Ons glo dat julle verteenwoordigers en ons s'n binnekort kan byeenkom om vakbondverwante ervarings uit te ruil.

"Man van Yster" deur Andrzej Wajda was die eerste film wat oor Solidarność gemaak is. Dit het die Palme d'Or op die Cannes-filmfees gewen.
13 Desember 1981: Generaal Jaruzelski kondig krygswet in Pole af.

Krygswet

Die regerende kommunistiese party (Poolse Verenigde Werkersparty) het geweier om hom met die geleidelike verlies van mag te versoen. Die politieke situasie in die land het toenemend gespanne geraak. In die lente van 1981 het die minister van verdediging, generaal Wojciech Jaruzelski, die Eerste Sekretaris van die kommunistiese party (PZPR) geword. Op 13 Desember 1981 het Jaruzelski krygswet in die land afgekondig. Die Staatsraad het burgerregte en -vryhede opgeskort, insluitende die reg om die aktiwiteite van Solidariteit voort te sit. Die polisie, sekuriteitsdienste en die weermag het oornag al die hoofkantore van Solidariteit beset en nagenoeg 10 000 opposisieaktiviste geïnterneer, insluitende Lech Wałęsa.  Stakings by aanlegte is wreed onderdruk. Nege mynwerkers is deur geweervuur gedood by die Wujek-myn in Silesië.  Krygswet het formeel gegeld tot in 1983, maar Solidariteit is onwettig verklaar en onderdrukking van die opposisie het voortgeduur.

Militêre gepantserde personeeldraer voor die steenkoolmyn
Slagoffer van die Gemotoriseerde Reserwes van die Burgersmilisie (ZOMO) se aanval op die opposisie se betoging in Lubin
Onder die slagoffers van diktatorskap in die 1980's was die Solidariteit-kapelaan, vader Jerzy Popiełuszko, wat in die herfs van 1984 vermoor is.
Die betoging teen krygswet op Meidag, 1982
Geïnterneerde opposisieaktiviste stap op die tronkterrein
Solidariteit met Pole
Familie van die geïnterneerde Lech Wałęsa met sy portret wat teen die muur vasgesteek is

Die Nobel-prys vir vrede vir Lech Wałęsa

Die toekenning van die Nobelvredesprys aan Lech Wałęsa in 1983 is beskou as 'n sterk sein van steun vir Solidariteit uit die demokratiese wêreld. Die kommunistiese regering het geweier om 'n paspoort aan Lech Wałęsa uit te reik, sodat hy die prys nie self kon ontvang nie. Hy is in Oslo deur sy vrou en oudste seun verteenwoordig.

"Drugi Obieg"

Die oorsprong van die "drugi obieg" (die Poolse ekwivalent van samizdat) kan tot die laat 1970's teruggespoor word. Dit was egter eers in die jare van krygswet (1981-1983) dat die ondergrondse sirkulasie van gedrukte werke die dryfkrag agter die opposisie geword het. Solidariteit se leiers wat aanhouding vrygespring het, het 'n ondergrondse netwerk van drukkers en verspreiding opgestel. 'n Groot verskeidenheid publikasies is gedruk om die amptelike en partybeheerde media te vervang. Boeke, tydskrifte, pamflette en plakkate, selfs posseëls en poskaarte, is gedruk en wyd versprei.

Negentien vier en tagtig
Duisternis teen die middag
Die gevange denke
Solidarność lewe!!!
1988 studentestaking by die Universiteit van Warskou
Staking van skeepsbouwerfwerkers wat eis dat Solidariteit weer gewettig word
Michail Gorbatsjof gesels met generaal Jaruzelski gedurende die Tiende Kongres van die Kommunistiese Party (PZPR)

Die Tafelronde

In 1989, te midde van 'n groeiende ekonomiese krisis en onder die invloed van perestroika wat toe in die Sowjetunie aan die gang was, het generaal Jaruzelski besluit om met samesprekings met die opposisie te begin. Die Tafelronde-samesprekings het in Februarie begin. Dit het gelei tot 'n ooreenkoms om Solidariteit weer te wettig en om lede van die Senaat en 35 persent van die lede van die Sejm (Poolse parlement) in vrye verkiesings te verkies.

1989, die Tafelronde-samesprekings

Die Herfs van Nasies

Kort nadat die Tafelronde-samesprekings in Pole begin het, het Hongarye met sy eie transformasie begin. In Junie is die doringdraad langs die grens tussen Hongarye en Oostenryk verwyder. In Augustus het die "Herfs van Nasies" – 'n golf van massabetogings teen kommunistiese diktatorskappe – oor die oorblywende Oosbloklande versprei. Duitsers, Tsjegge, Slowake, Bulgare, Roemene en die nasies van die Baltiese republieke van die Sowjetunie het openlik op vryheid aangedring. Die Berlynse Muur het getuimel. As gevolg van die "Fluweelrevolusie" is Vaclav Havel verkies tot die amp van President van die Republiek in Tsjeggo-Slowakye. In Roemenië het die weermag hom by die protesteerders geskaar teen Nicolae Ceaușescu. Die demokratiese transformasie in die gewese Sowjetblok het grotendeels vreedsaam geskied danksy die besluit deur Michail Gorbatsjof, wat militêre ingryping in die lande van Sentraal- en Oos-Europa verbied het.

Plakkate van die kandidate vir die Burgerkomitee (Komitet Obywatelski) met Lech Wałęsa

Op 4 Junie het 'n verkiesing plaasgevind waarin die Burgerskomitee, wat deur Lech Walesa en Solidariteitleiers gestig is, die hele 35%-ooreengekomde setels in die Sejm verower het, en 99 van 100 in die Senaat.

Die oorweldigende oorwinning van die opposisie het gelei tot die aanstelling op 12 September 1989 van die eerste niekommunistiese regering in Oos-Europa, gelei deur Tadeusz Mazowiecki, een van die opposisieleiers en 'n adviseur vir Solidariteit.

Die verkiesingsplakkaat van Solidarność, 1989
Tadeusz Mazowiecki se eerste besoek aan die Sejm na sy aanstelling in die amp van Eerste Minister

Vrye Pole

Januarie 1990 het begin met die herstel van die land se tradisionele naam, die Republiek Pole (in plaas van die Poolse Volksrepubliek), en die implementering van vryemarkhervormings bekend as die Balcerowicz-plan.  In Mei het die Pole in hulle eerste vrye en ope plaaslike verkiesings gestem. 1990 was die eerste jaar van 'n vrye en onafhanklike Pole, maar dit het ook 'n einde gemaak aan die Solidariteitbeweging sover die vorm wat dit in die 1980's gehad het. Die Burgerkomitee het ontbind en in die herfs het Lech Wałęsa teen Tadeusz Mazowiecki te staan gekom in die presidentsverkiesing.

Mazowiecki is in die eerste ronde uitgeskakel deur 'n derde kandidaat, en Wałęsa het die tweede ronde met 75% van die stemme gewen.

22 Desember 1990: Lech Wałęsa lê die presidensiële ampseed af

"Gedurende die tien jaar wat die somer van 1980 van die herfs van 1990 geskei het, het Pole 'n politieke wipwaentjierit beleef soos wat min lande ooit deurgemaak het. Aan die begin van die dekade was die land nog in die greep van die kommunistiese diktatorskap en die Sowjetblok. Aan die einde was dit 'n vrye nasie."

Norman Davies, "God's Playground", Oxford University Press, 2005
Erkenning: storie

Curation — Michał Zarychta, Polish History Museum
Translation —  Thomas Anessi, Barbara Kościa
IT — Artur Szymański

Erkennings: Alle media
Die storie hier is in sommige gevalle moontlik deur 'n onafhanklike derde party geskep en verteenwoordig nie noodwendig die sieninge van die instellings hieronder wat die inhoud verskaf het nie.
Vertaal met Google
Tuis
Verken
Naby
Profiel