30 aug. 1980

Solidarność ('Solidariteit')en de val van het IJzeren Gordijn

Polish History Museum

'De Poolse revolutie was de eerste grote wee in de geboorte van dit nieuwe Europa. Als de Europese overheersing die we kortweg 'Jalta' noemen, in Polen begon, is er ook reden om te zeggen dat het eind van 'Jalta' ook in Polen begon.
Timothy Garton Ash, 'The Polish Revolution: Solidarity', 1999

Nieuwe Europese orde

Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog stelde de Sovjet-Unie dictaturen in Midden- en Oost-Europa in. De resulterende homogeniteit in het sociale, politieke en economische leven in de landen in het Oostblok was gebaseerd op het Sovjet-model. Het proces begon met het opbouwen van een politiek monopolie voor de Communistische Partij, het oprichten van een geheime politie, het introduceren van censuur en het overnemen van de media, essentieel voor propagandadoeleinden.

Propagandaposter. De tekst is: 'Sovjet-leger, bewaker van vrede'
Edward Gierek, hoofdsecretaris van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij (de communistische PZPR) van 1970 tot 1980. Hij was de daadwerkelijke leider van de partij en staat. Onder zijn leiderschap maakte het land een ongekende economische groei door die eindigde in de diepste crisis sinds de oorlog.
Parade op de Dag van de Arbeid onder het dreigende silhouet van het Paleis van cultuur en wetenschap

De jaarlijkse parade op 1 mei (Dag van de Arbeid) was bedoeld als een vertoning van de massale steun voor de regerende Communistische Partij. Delegaties van verschillende bedrijven, fabrieken, scholen, universiteiten, sociale organisaties en het leger, samen met bekende acteurs en musici, marcheerden langs en zwaaiden naar de partijfunctionarissen die vanaf het podium op hen neerkeken. De marsen werden uitgezonden op televisie. De vreugde was echter niet unaniem, aangezien mensen die de parade weigerden bij te wonen, op hun werk konden worden lastiggevallen. 

Het Sovjet-liederenfestival in Zielona Góra werd georganiseerd met bravoure. Het doel van het evenement was de zogenaamde Pools-Russische vriendschapsband te versterken
'Ręce do góry' ('Handen omhoog'). De speelfilm die in 1967 door Jerzy Skolimowski werd gemaakt, werd tot 1981 verboden door de censoren
Krystyna Janda in 'Przesłuchanie' ('Verhoor'), geregisseerd door Ryszard Bugajski

Cultuur en censorschap

Artiesten die de talloze politieke of ideologische taboes schonden, konden erop rekenen dat de enige kijkers van hun werk de censors zouden zijn. Veel schrijvers en filmmakers emigreerden: Jerzy Skolimowski emigreerde naar het westen toen de censors zijn film 'Ręce do góry' censureerden, en Ryszard Bugajski vertrok toen de autoriteiten de distributie van 'Przesłuchanie' tegenhielden.

Czesław Miłosz ontvangt de Nobelprijs voor literatuur
Rantsoencoupons

De economie

De centraal geplande economie die door de communistische regering was geïntroduceerd, stond geen privébezit toe in de industrie of dienstverleningssector. Het overheidsbeleid leidde tot verlaging van de winstgevendheid en vermindering van de innovatie in de industrie, een daling in het dienstverleningsniveaus en rantsoenering van voedsel.

Een wachtrij voor de kruidenier

Stakingen en rellen

Al tientallen jaren weigerde de Poolse Verenigde Arbeiderspartij enige vorm van politieke concurrentie of door arbeiders zelf georganiseerde activiteiten. In juni 1956 werden stakingen en rellen in Poznań wreed de kop in gedrukt. 73 mensen vonden de dood en honderden raakten gewond.

Maart 1968. Studentenprotesten braken uit in maart 1968 na het verbieden van de uitvoering van een toneelstuk van de 19e-eeuwse dichter Adam Mickiewicz, 'Vooravond van de voorvaderen', vanwege 'Russofobische' elementen. Zo'n 1500 mensen werden gearresteerd. Er werd een antisemitische campagne gelanceerd tegen studentenactivisten en hun vermeende medestanders.

Baltische kust, 1970. Arbeidersprotesten vanwege de gestegen voedselprijzen steken de kop op in de Poolse havensteden Gdańsk, Gdynia en Szczecin. Demonstranten worden uiteengedreven door milities en legerdivisies (hier waren in totaal 61.000 militie-officieren en soldaten bij betrokken). 45 mensen vonden de dood en 1165 mensen raakten gewond.

Juni 1956, Poznań
Maart 1968, Warschau
December 1970, Gdynia
Juni 1976 in Radom

Comité ter Verdediging van Arbeiders (KOR)

Na de protesten in Radom, Płock en Ursus werden duizenden arbeiders ontslagen. Het Comité ter Verdediging van Arbeiders (Komitet Obrony Robotników, KOR) werd opgericht om hen te helpen. Dit was een organisatie die zonder toestemming van de autoriteiten handelde en werd opgericht door vertegenwoordigers van de intelligentsia die in opstand kwamen tegen het systeem. Afgevaardigden van het KOR wisten al snel de meerderheid te bereiken van de mensen die hulp nodig hadden en hen zowel financiële als juridische steun te verlenen. KOR-activisten werden het slachtoffer van represailles: hun huizen werden doorzocht, ze werden gevangen gezet en sommigen werden zelfs in elkaar geslagen door 'onbekende daders' die in feite agenten van de veiligheidsdiensten waren. Al snel werden er enkele andere oppositie-organisaties opgezet, zoals de Beweging voor de Verdediging van mensen- en burgerrechten (Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, ROPCiO) en Vrije Vakbonden (Wolne Związki Zawodowe).

Johannes Paulus II in Krakau, 1979

Johannes Paulus II

Op 16 oktober 1978 werd de aartsbisschop van Krakau, Karol Wojtyła, verkozen tot paus. Het nieuws van zijn uitverkiezing werd in Polen met groot enthousiasme ontvangen en werd gezien als een symbolische compensatie voor de tientallen jaren nationale vernedering en vervolging van de Kerk. In juni 1979 arriveerde de paus voor zijn eerste bezoek aan Polen in zijn nieuwe rol. Zijn bezoek bracht miljoenen landgenoten op de been die deelnamen aan grootse religieuze vieringen die niet alleen een manifestatie van hun geloof waren, maar ook een mogelijkheid om te laten zien dat ze in een vrij land wilden wonen.

Johannes Paulus II in Częstochowa
Lech Wałęsa spreekt over zijn generatie
14 augustus 1980: de staking in de V. Lenin-scheepswerf in Gdańsk begint

Solidarność

Solidarność ('Solidariteit') ontstond uit een nationale staking in augustus 1980 die begon in de V. Lenin-scheepswerf in Gdańsk. De arbeiders van de scheepswerf staakten uit solidariteit met twee van hun collega's die waren ontslagen: Anna Walentynowicz en Lech Wałęsa.

Heilige Mis op de scheepswerf tijdens de staking.
Anna Walentynowicz spreekt met de gezinnen van stakers. Walentynowicz was activiste voor arbeidersrechten en organiseerde in 1978 de illegale Vrije Vakbonden (Wolne Związki Zawodowe, WZZ).

De 21 eisen

Andere werkplaatsen en fabrieken voegden zich bij de staking. Er werd een comité gevormd met afgevaardigden uit Gdańsk en naburige steden. De stakers wilden met de communistische regering onderhandelingen over de voorwaarden voor beëindiging van het protest. Het Comité stelde 21 eisen op waarin hun voorwaarden werden geformuleerd. De regering ging er uiteindelijk mee akkoord te onderhandelen met de stakers.

De 21 eisen

21 eisen van het Interfacilitaire stakingscomité van de Vladimir Lenin-scheepswerf in Gdańsk (17 augustus 1980)

1. Acceptatie van vrije vakbonden onafhankelijk van de Communistische Partij en ondernemingen, in overeenstemming met conventie nummer 87 van de Internationale Arbeidsorganisatie met betrekking tot het recht om vrije vakbonden te vormen.

2. Een garantie van het recht om te staken en van de veiligheid van de stakers en de mensen die hen steunen.

3. Navolging van de constitutionele garantie op vrijheid van meningsuiting, pers en publicatie, inclusief vrijheid voor onafhankelijke uitgevers en de beschikbaarheid van de massamedia voor vertegenwoordigers van alle geloven.

4. Een herstel van eerdere rechten voor:

a) Mensen die zijn ontslagen na de stakingen van 1970 en 1976; studenten die van de universiteit zijn gestuurd vanwege hun opvattingen. (...)

5. Beschikbaarheid in de massamedia van informatie over de vorming van het Interfacilitaire stakingscomité en publicatie van hun eisen. (...)

9. Gegarandeerde automatische inflatiecorrectie van de lonen op basis van de gestegen prijzen en daling van het daadwerkelijke inkomen. (...)

12. De selectie van managementpersoneel op basis van kwalificaties, niet van partijlidmaatschap. Privileges van de geheime politie, gewone politie en partij-organisatie moeten worden beëindigd.

Afgevaardigden van stakende werkplaatsen luisteren naar de onderhandelaars
Opnamen van de onderhandelingen
Ondertekening van de Augustusovereenkomst waarmee de regering de 21 eisen accepteerde.
31 augustus 1980, de staking wordt beëindigd
Lech Wałęsa wordt in triomf rondgedragen door zijn aanhangers na de registratie van de vakbond Solidarność

Erkenning van het recht van arbeiders om een vrije en onafhankelijke vakbond op te richten, was een van de 21 eisen. De Onafhankelijke zelfbesturende vakbond ‘Solidarność’ (Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność) werd op basis hiervan gevormd. De organisatie werd uiteindelijk veel meer dan een vakbond. Het was in feite een nationale en burgerrechtenbeweging waarvan mensen uit verschillende sociale groepen en met diverse politieke standpunten lid werden. Eind 1981 waren zo'n 10 miljoen mensen lid geworden van deze organisatie.

Poster van Solidarność voor de Dag van de Arbeid 1981
1981. Demonstranten eisen de legalisering van de 'Solidarność Wiejska', Solidariteit voor boeren
Monument voor de Gevallen scheepswerkers 1970 – het eerste monument voor de slachtoffers van het communistische regime
'Tygodnik Solidarność' (Solidarność-weekblad), de eerste onafhankelijke krant in Polen sinds 1947, gepresenteerd door hoofdredacteur Tadeusz Mazowiecki
1981, het Eerste Congres van Solidarność in Gdańsk

Bericht van de afgevaardigden van het Eerste Congres van NSZZ ‘Solidarność’ aan de arbeiders van Oost-Europa

De afgevaardigden die bijeen zijn in Gdańsk bij het Eerste Congres van Afgevaardigden van de onafhankelijke vakbond 'Solidarność' groeten en spreken hun steun uit aan de arbeiders van Albanië, Bulgarije, Tsjecho-Slowakije, de Duitse Democratische Republiek, Roemenië, Hongarije en alle naties van de Sovjet-Unie. Als de eerste onafhankelijke vakbond na de oorlog in onze geschiedenis zijn we ons ten zeerste bewust van onze gezamenlijke lotsbestemming. We verzekeren jullie dat, in tegenstelling tot de leugens die de ronde doen in jullie landen, we een echte arbeidersorganisatie met 10 miljoen leden zijn die is opgericht vanuit een arbeidersstaking. We willen strijden voor verbeterde leefomstandigheden voor alle werkende mensen. We steunen degenen onder jullie die de moeilijke weg van strijd voor een vrije vakbondsbeweging willen bewandelen. We geloven dat we jullie vertegenwoordigers snel zullen kunnen ontmoeten om vakbondsgerelateerde ervaringen te kunnen uitwisselen.

‘De man van ijzer’ (Człowiek z żelaza) van Andrzej Wajda was de eerste film die werd gemaakt over Solidarność. De film won een Gouden Palm op het filmfestival van Cannes.
13 december 1981: generaal Jaruzelski kondigt de krijgswet af in Polen

Krijgswet

De regerende communistische partij (Poolse Verenigde Arbeiderspartij, PRPZ) weigerde zich neer te leggen bij het geleidelijke verlies van macht. De politieke situatie in het land werd steeds meer gespannen. In de lente van 1981 werd de minister van Defensie, generaal Wojciech Jaruzelski, Eerste secretaris van de communistische partij PZPR. Op 13 december 1981 kondigde Jaruzelski de krijgswet af voor het land. De Staatsraad schortte alle burgerrechten en vrijheden op, waaronder het recht om de activiteiten van Solidarność voort te zetten. Van de ene dag op de andere namen de politie, veiligheidsdiensten en het leger alle hoofdkwartieren van Solidarność in en namen ze naar schatting 10.000 oppositie-activisten gevangen, waaronder Lech Wałęsa. Stakingen in fabrieken werden met bruut geweld neergeslagen. Negen mijnwerkers werden gedood door geweervuur bij de Wujek-mijn in Silesië. De krijgswet bleef officieel van kracht tot 1983, maar Solidarność was gedelegaliseerd en de repressie van de oppositie bleef van kracht.

Gewapend voertuig voor vervoer van militair personeel bij een kolenmijn
Slachtoffer van de aanval van de Gemotoriseerde reserves van de burgermilitie (ZOMO) op een demonstratie van de oppositie in Lubin
Onder de slachtoffers van het dictatorschap in de jaren 80 was de kapelaan van Solidarność, Fr. Jerzy Popiełuszko, die werd vermoord in de herfst van 1984
De demonstratie tegen de krijgswet op de Dag van de Arbeid, 1982
Gevangen genomen activisten tijdens het luchten in de gevangenis
Solidariteit met Polen
Het gezin van de gevangen genomen Lech Wałęsa met zijn foto aan de muur

De Nobelprijs voor de Vrede voor Lech Wałęsa

Het toekennen van de Nobelprijs voor de Vrede aan Lech Wałęsa in 1983 werd gezien als een sterk signaal van steun voor Solidarność uit de democratische wereld. De communistische regering weigerde een paspoort uit te geven aan Lech Wałęsa om te voorkomen dat hij de prijs persoonlijk in ontvangst kon nemen. Hij werd in Oslo vertegenwoordigd door zijn vrouw en oudste zoon.

'Drugi Obieg'

De oorsprong van de 'drugi obieg' (het Poolse equivalent van de samizdat, illegaal drukwerk) dateert uit eind jaren 70. Het was echter pas in de jaren onder de krijgswet (1981-1983) dat de clandestiene circulatie van drukwerk de drijvende kracht achter de oppositie werd. Leiders van Solidarność die aan gevangenname waren ontsnapt, zetten een clandestien netwerk op van drukkerijen en distributie. Er werd een breed scala aan publicaties gedrukt om de officiële en door de partij gecontroleerde media aan te vullen. Boeken, tijdschriften, brochures, posters en zelfs postzegels en briefkaarten werden gedrukt en algemeen verspreid.

Nineteen Eighty-Four
Duisternis op het middaguur
De gevangen geest
Solidarność leeft!!!
Studentenstaking bij de universiteit van Warschau, 1988
Staking van scheepswerkers die eisen dat Solidarność opnieuw wordt gelegaliseerd
Michail Gorbatsjov spreekt met generaal Jaruzelski tijdens het Tiende Congres van de Communistische Partij (PZPR)

Rondetafelgesprekken

In 1989 besloot generaal Jaruzelski met het oog op de groeiende economische crisis en de invloed van perestrojka die op dat moment groeide in de Sovjet-Unie open gesprekken te houden met de oppositie. De rondetafelgesprekken begonnen in februari. Ze resulteerden in een overeenkomst om Solidarność opnieuw te legaliseren en om leden van de Senaat en 35 procent van de leden van de Sejm (het Poolse parlement) te kiezen via vrije verkiezingen.

1989: De rondetafelgesprekken

De Herfst van de Naties

Kort na het begin van de rondetafelgesprekken in Polen begon Hongarije aan zijn eigen transformatie. In juni werd het prikkeldraad langs de Hongaars-Oostenrijkse grens verwijderd. In augustus verspreidde de 'Herfst van de Naties' (een golf van massademonstraties tegen communistische dictaturen) zich door de landen in het Oostblok. Duitsers, Tsjechen, Slowaken, Bulgaren, Roemen en de naties van de Baltische republieken van de Sovjet-Unie riepen openlijk om vrijheid. De Berlijnse Muur viel. Door de 'Fluwelen revolutie' werd Vaclav Havel verkozen tot president van de republiek Tsjecho-Slowakije. In Roemenië koos het leger de kant van de demonstranten tegen Nicolae Ceaucescu. De democratische transformatie van het voormalige Sovjet-blok vond grotendeels vreedzaam plaats dankzij het besluit van Michail Gorbatsjov, die militaire interventie in de landen in Midden- en Oost-Europa verbood.

Posters met de kandidaten voor het Burgercomité (Komitet Obywatelski) met Lech Wałęsa

Op 4 juni vonden er verkiezingen plaats waarbij het Burgercomité van Lech Wałęsa en de leiders van Solidarność de volledige 35 procent van de zetels in de Sejm wonnen en 99 van de 100 zetels in de Senaat.

De enorme overwinning van de oppositie leidde op 12 september 1989 tot de benoeming van de eerste non-communistische regering in Oost-Europa, geleid door Tadeusz Mazowiecki, een van de oppositieleiders en een adviseur van Solidarność.

De verkiezingsposter van Solidarność, 1989
Tadeusz Mazowiecki’s eerste bezoek aan de Sejm na zijn benoeming als premier

Vrij Polen

In januari 1990 werd de traditionele naam van het land hersteld, de Republiek Polen (in plaats van de Poolse Volksrepubliek) en werden vrije-markt-hervormingen doorgevoerd die bekendstaan als het Balcerowicz-plan. In mei stemden de Polen tijdens hun eerste vrije en open lokale verkiezingen. 1990 was het eerste jaar van een vrij en onafhankelijk Polen, maar in dit jaar kwam er ook een eind aan de Solidarność-beweging in de vorm die deze in de jaren 80 had. Het Burgercomité splitste zich op en in de herfst nam Lech Wałęsa het tegen Tadeusz Mazowiecki op tijdens de presidentsverkiezingen.

Mazowiecki werd in de eerste ronde uitgeschakeld door een derde kandidaat en Wałęsa won de tweede ronde met 75 procent van de stemmen.

22 december 1990: Lech Wałęsa legt de presidentiële eed af

'Gedurende de tien jaar tussen de zomer van 1980 en de herfst van 1990 maakte Polen een politieke achtbaanrit door zoals weinig andere landen ooit hebben meegemaakt. Aan het begin van het decennium was het land nog in de greep van communistische dictatuur en het Sovjet-blok. Aan het eind ervan was het een vrije natie.'

Norman Davies, 'God’s Playground', Oxford University Press, 2005
Credits: verhaal

Curation — Michał Zarychta, Polish History Museum
Translation —  Thomas Anessi, Barbara Kościa
IT — Artur Szymański

Credits: alle media
Het uitgelichte verhaal kan in sommige gevallen zijn gemaakt door een onafhankelijke derde partij en kan afwijken van de standpunten van de hieronder vermelde instituten die de content hebben geleverd.
Vertalen met Google
Homepage
Verkennen
Dichtbij
Profiel