30 sie 1980

„Solidarność" i upadek żelaznej kurtyny

Muzeum Historii Polski

"Polska rewolucja była pierwszym skurczem w narodzinach tej nowej Europy. Jeżeli porządek europejski, który w skrócie nazywamy "Jałtą", zaczął się w Polsce, to w pewnym istotnym sensie upadek "Jałty" także rozpoczął się w Polsce."
Timothy Garton Ash, „Polska rewolucja. Solidarność 1980-1982”

Nowy porządek europejski

Po zakończeniu drugiej wojny światowej Związek Sowiecki ustanowił dyktaturę komunistyczną w Europie Środkowo-Wschodniej. Życie społeczne, polityczne i gospodarcze krajów bloku zostało ujednolicone według sowieckiego modelu. Nowy system był związany z narzuceniem politycznego monopolu partii komunistycznej, utworzeniem tajnej policji, wprowadzeniem cenzury oraz przejęciem kontroli nad mediami – zasadniczym narzędziem propagandy.

Plakat propagandowy „Armia radziecka strzeże pokoju. 1918-1956”
Edward Gierek, pierwszy sekretarz KC PZPR w latach 1970-1980, rzeczywisty przywódca partii i państwa. Pod jego kierownictwem, dzięki zagranicznym kredytom, nastąpił bezprecedensowy rozkwit gospodarczy kraju, co jednak zakończyło się najgłębszym w okresie powojennym kryzysem ekonomicznym.
Pochód pierwszomajowy w złowrogim cieniu Pałacu Kultury i Nauki, Stalinowskiego „daru narodów radzieckich dla narodu polskiego”.

Coroczny pochód pierwszomajowy miał być manifestacją powszechnego poparcia dla rządzącej partii komunistycznej. Delegacje reprezentujące rozmaite przedsiębiorstwa i zakłady, szkoły, wyższe uczelnie, organizacje społeczne i wojsko, a także gwiazdy ekranu i estrady, maszerowały i pozdrawiały przywódców partyjnych, spoglądających z trybuny. Pochody transmitowała telewizja. Odświętną atmosferę pochodu zakłócało jednak to, że ci, którzy się na nim nie pojawili, spotykali się z szykanami w miejscach pracy.

Głównym celem imprez takich jak Festiwal Piosenki Radzieckiej w Zielonej Górze było umacnianie rzekomej przyjaźni PRL i ZSRR, organizowano je więc z wielkim rozmachem.
„Ręce do góry”. Film Jerzego Skolimowskiego z 1967 roku cenzura zatrzymała aż do roku 1981.
Krystyna Janda w „Przesłuchaniu” Ryszarda Bugajskiego, 1982 r. 

Ocenzurowana kultura

Artyści, którzy naruszyli któreś z licznych tabu politycznych i ideologicznych, musieli się liczyć z tym, że się ich dzieła będą podziwiali jedynie cenzorzy. Wielu pisarzy i filmowców wyemigrowało. Jerzy Skolimowski wyjechał na Zachód, kiedy cenzura zatrzymała jego film „Ręce do góry” (1967), a Ryszard Bugajski – po tym, jak władze zakazały rozpowszechniania jego obrazu „Przesłuchanie” (1982).

Czesław Miłosz otrzymuje literacką Nagrodę Nobla, 1980 r.
Kartki – reglamentacja dóbr konsumpcyjnych

Gospodarka

Centralne planowanie w gospodarce, wprowadzone przez władze komunistyczne, nie uznawało własności prywatnej w przemyśle ani usługach. Skutkiem działania władz było obniżenie efektywności i innowacyjności gospodarki, spadek poziomu usług i racjonowanie żywności.

Kolejka do sklepu mięsnego

Strajki i demonstracje

Czerwiec 1956. Przez wiele lat PZPR nie uznawała jakiejkolwiek politycznej konkurencji ani autentycznego ruchu robotniczego. Strajki i rozruchy robotnicze w Poznaniu w czerwcu 1956 r. zostały brutalnie stłumione. Zginęły 73 osoby, kilkaset zostało rannych.

Marzec 1968. Protesty studenckie wybuchły w marcu 1968 r. w wyniku zdjęcia z afisza „Dziadów” Adama Mickiewicza z powodu „antyrosyjskiej” wymowy przedstawienia. Aresztowano około półtora tysiąca osób. Przeciw przywódcom protestów i ich rzekomym poplecznikom rozpętano kampanię antysemicką.

Grudzień 1970. W Gdańsku, Gdyni i Szczecinie wybuchły protesty robotnicze wywołane podwyżką cen żywości. Demonstranci zostali rozpędzeni przez milicję i wojsko (łącznie 61 tys. żołnierzy i milicjantów). Zginęło 45 osób, rannych było 1165.

Czerwiec 1956, Poznań
Marzec 1968, Warszawa
Grudzień 1970, Gdynia
Czerwiec 1976, Radom

Komitet Obrony Robotników (KOR)

W wyniku protestów w Radomiu, Płocku i Ursusie wyrzucono z pracy tysiące robotników. Komitet Obrony Robotników (KOR) powstał po to, by nieść im pomoc. Była to organizacja działająca bez zezwolenia władz, stworzona przez opozycyjnych inteligentów. Wysłannicy KOR szybko dotarli do większości spośród potrzebujących wsparcia, dostarczając im pomocy finansowej i prawnej. Na działaczy KOR spadły represje ze strony władz: rewizje w mieszkaniach, zatrzymania, niektórzy zostali pobici przez „nieznanych sprawców” – w rzeczywistości: funkcjonariuszy bezpieki. Wkrótce powstały inne organizacje opozycyjne, takie jak Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) i Wolne Związki Zawodowe (WZZ).

Jan Paweł II w Krakowie, 1979 r.

16 października 1978 r. arcybiskup krakowski Karol Wojtyła został wybrany na papieża. Ta wiadomość wywołała w Polsce ogromny entuzjazm. Dla Polaków było to symboliczne wynagrodzenie za wieloletnie upokorzenie narodu i prześladowanie Kościoła. W czerwcu 1979 papież po raz pierwszy odwiedził Polskę w nowej roli. Jego wizyta zgromadziła miliony Polaków. Była to wielka uroczystość religijna, będąca nie tylko wyrazem ich wiary, ale także okazją do zademonstrowania pragnienia, by żyć w wolnym kraju.

Jan Paweł II w Częstochowie
„Byliśmy ostatnim pokoleniem, które mogło coś zrobić” – mówi Lech Wałęsa.
Początek strajku w Stoczni im. Lenina w Gdańsku, 14 sierpnia 1980 r.

„Solidarność”

„Solidarność” powstała w wyniku ogólnokrajowego strajku w sierpniu 1980 r. Strajk rozpoczął się w Stoczni im. Lenina w Gdańsku. Stoczniowcy zastrajkowali w geście solidarności z wyrzuconymi z pracy kolegami – Anną Walentynowicz i Lechem Wałęsą.

Msza święta w strajkującej stoczni
Anna Walentynowicz w rozmowie z rodzinami strajkujących. Upominała się ona o prawa robotników, a w 1978 r. organizowała nielegalne Wolne Związki Zawodowe (WZZ).

21 postulatów

Do strajku przyłączyły się inne zakłady. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, skupiający reprezentantów strajkujących zakładów z Gdańska i okolicznych miast. Protestujący chcieli negocjować z komunistycznymi władzami warunki zakończenia strajku. Komitet sformułował 21 postulatów. Władze ostatecznie zgodziły się na podjęcie rozmów.

21 postulatów - "Żądania strajkujących załóg"

21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni im. Lenina w Gdańsku (17 sierpnia 1980)

1. Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych, wynikająca z ratyfikowanej przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej wolności związkowych.

2. Zagwarantowanie prawa do strajku oraz bezpieczeństwa strajkującym i osobom wspomagającym.

3. Przestrzegać zagwarantowanej w Konstytucji PRL wolności słowa, druku i publikacji, a tym samym nie represjonować niezależnych wydawnictw oraz udostępnić środki masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich wyznań.

4. Przywrócić do poprzednich praw:a) ludzi zwolnionych z pracy po strajkach w 1970 i 1976 r., studentów wydalonych z uczelni za przekonania, [...].

5. Podać w środkach masowego przekazu informację o utworzeniu się Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego oraz opublikować jego żądania. [...]

9. Zagwarantować automatyczny wzrost płac równolegle do wzrostu cen i spadku wartości pieniądza. [...]

12. Wprowadzić zasady doboru kadry kierowniczej na zasadach kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej oraz znieść przywileje MO, SB i aparatu partyjnego [...].

Delegaci strajkujących zakładów przysłuchujący się negocjacjom
Nagrywanie rozmów
Podpisanie Porozumień sierpniowych, oznaczających uznanie przez władze 21 postulatów
31 sierpnia 1980 r. – zakończenie strajku
Lech Wałęsa niesiony triumfalnie na ramionach swych zwolenników po zarejestrowaniu NSZZ „Solidarność”

Uznanie prawa robotników do zakładania wolnych i niezależnych związków zawodowych stanowiło jeden z 21 postulatów. Na tej podstawie powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Stał się on w istocie organizacją przekraczającą ramy związku zawodowego. Był ruchem na rzecz praw obywatelskich i praw narodu, a jego członkowie wywodzili się z różnych grup społecznych i różnych orientacji politycznych. W końcu 1981 r. liczył około 10 milionów członków.

Pierwszomajowy plakat „Solidarności” z 1981 roku
Manifestacja na rzecz uznania przez władze „Solidarności” Rolników, 1981 r.
Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 r. – pierwszy pomnik ofiar reżimu komunistycznego
Tadeusz Mazowiecki, redaktor naczelny „Tygodnika Solidarność” – pierwszego niezależnego czasopisma w Polsce od roku 1947 – prezentuje swoje pismo.
Pierwszy Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarności” w Gdańsku, 1981 r.

Posłanie I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” do ludzi pracy Europy Wschodniej

Delegaci zebrani w Gdańsku na I Zjeździe Delegatów Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” przesyłają robotnikom: Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Rumunii, Węgier i wszystkich narodów Związku Radzieckiego – pozdrowienia i wyrazy poparcia.

Jako pierwszy niezależny związek zawodowy w naszej powojennej historii głęboko czujemy wspólnotę naszych losów. Zapewniamy, że wbrew kłamstwom szerzonym w waszych krajach, jesteśmy autentyczną, 10-milionową organizacją pracowników, powołaną w wyniku robotniczych strajków. Naszym celem jest walka o poprawę bytu wszystkich ludzi pracy. Popieramy tych z was, którzy zdecydowali się wejść na trudną drogę walki o wolny ruch związkowy. Wierzymy, że już niedługo wasi i nasi przedstawiciele będą się mogli spotkać celem wymiany związkowych doświadczeń.

„Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy był pierwszym filmem o „Solidarności”. Na festiwalu w Cannes zdobył Złotą Palmę.
13 grudnia 1981 r. gen. Wojciech Jaruzelski ogłasza wprowadzenie w Polsce stanu wojennego.

Stan wojenny

Rządząca PZPR nie pogodziła się ze stopniowym uszczuplaniem swej władzy. Sytuacja polityczna w kraju gęstniała. Wiosną 1981 r. I sekretarzem KC PZPR został minister obrony narodowej, gen. Wojciech Jaruzelski. 13 grudnia 1981 r. Jaruzelski wprowadził w Polsce stan wojenny. Rada Państwa zawiesiła prawa i wolności obywatelskie, w tym prawo „Solidarności” do działania. W ciągu jednej nocy milicja, SB i wojsko opanowały wszystkie lokale związku i internowały około 10 tys. działaczy opozycyjnych, w tym Lecha Wałęsę. Strajkujące zakłady brutalnie spacyfikowano. W śląskiej kopalni „Wujek” zastrzelono dziewięciu górników. Mimo że stan wojenny formalnie zniesiono w roku 1983, „Solidarność” pozostała zdelegalizowana, a represje trwały nadal.

Bojowy wóz piechoty przed kopalnią „Wujek”
Ofiara ataku ZOMO na opozycyjną demonstrację w Lubinie
Wśród ofiar dyktatury lat osiemdziesiątych był kapelan „Solidarności” ks. Jerzy Popiełuszko, zamordowany jesienią 1984 r.
Demonstracja przeciwko stanowi wojennemu, 1 maja 1982 r.
Internowani działacze opozycji na więziennym spacerniaku. Od lewej: Henryk Wujec, Lech Dymarski, Janusz Onyszkiewicz, Jacek Kuroń, Janusz Rulewski
Zachód solidaryzował się z Polską, m.in. przesyłając paczki.
Rodzina internowanego Lecha Wałęsy pod jego zdjęciem

Pokojową Nagrodę Nobla dla Lecha Wałęsy w 1983 r. uznano za wyraźny sygnał poparcia demokratycznego świata dla „Solidarności”. Laureat nie odebrał nagrody osobiście, gdyż obawiał się, że komunistyczne władze uniemożliwią mu powrót do kraju. W Oslo reprezentowała go żona i najstarszy syn.

„Drugi obieg”

„Drugi obieg” powstał w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. W latach osiemdziesiątych tajny obieg druków stał się siłą napędową opozycji. Przywódcy „Solidarności”, którzy uniknęli uwięzienia, stworzyli sieć podziemnych drukarń i kolportażu. Szeroki wachlarz publikacji miał zastąpić oficjalne, sterowane przez partie media. Drukowano i szeroko kolportowano książki, czasopisma, ulotki i plakaty, a nawet znaczki i kartki pocztowe.

"Rok 1984", Wydawnictwo Krąg, Warszawa 1982
"Ciemność w południe", Wydawnictwo NOWA, Warszawa  1981
"Zniewolony umysł", Wydawnictwo Logos, Warszawa 1981
Znaczek z drugiego obiegu na 7. rocznicę rejestracji "Solidarności"
Strajk studentów Uniwersytetu Warszawskiego, 1988 r.
Strajk stoczniowców domagających się przywrócenia legalnej „Solidarności”
Rozmowa Michaiła Gorbaczowa i Wojciecha Jaruzelskiego podczas X zjazdu PZPR, 1985 r.

Okrągły Stół

W 1989 roku, wobec narastającego kryzysu gospodarczego i pod wpływem pierestrojki w Związku Sowieckim, gen. Jaruzelski zdecydował się rozpocząć rozmowy z opozycją. Rokowania Okrągłego Stołu zaczęły się w lutym. Doprowadziły do porozumienia przewidującego ponowną legalizację „Solidarności”, wolne wybory do Senatu oraz wolny wybór 35% posłów na Sejm.

Rozmowy Okrągłego Stołu, 1989 r.

Jesień narodów

Niedługo po podjęciu rozmów Okrągłego Stołu w Polsce przemiany rozpoczęły się także na Węgrzech. W czerwcu usunięto zasieki na granicy węgiersko-austriackiej. W sierpniu „Jesień narodów” – fala masowych wystąpień przeciw komunistycznym dyktaturom – przetoczyła się przez pozostałe kraje bloku sowieckiego. Niemcy, Czesi, Słowacy, Bułgarzy, Rumuni, mieszkańcy republik bałtyckich ówczesnego ZSRR otwarcie domagali się wolności. Upadł mur berliński. W wyniku „aksamitnej rewolucji” na prezydenta Czechosłowacji wybrany został Václav Havel. W Rumunii wojsko stanęło po stronie protestujących przeciwko rządom Nicolae Ceauşescu. Demokratyczne przemiany w byłym bloku sowieckim nastąpiły na ogół w sposób pokojowy dzięki decyzji Michaiła Gorbaczowa, który wykluczył interwencję wojskową w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.

Plakaty przedstawiające kandydatów Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie

4 czerwca odbyło się głosowanie, w którym Komitet Obywatelski, stworzony przez Lecha Wałęsę i przywódców „Solidarności”, zdobył w całości 35% miejsc, które objęły wolne wybory, oraz 99 ze 100 mandatów senatorskich.

Miażdżące zwycięstwo opozycji doprowadziło do powołania 12 września 1989 r. pierwszego niekomunistycznego rządu w Europie Środkowo-Wschodniej, którym kierował Tadeusz Mazowiecki, jeden z przywódców opozycji i doradców „Solidarności”.

Plakat wyborczy „Solidarności” z 1989 r.
Tadeusz Mazowiecki w Sejmie po raz pierwszy po powołaniu na urząd premiera

Wolna Polska

Na początku stycznia 1990 r. przywrócono państwu tradycyjną nazwę „Rzeczpospolita Polska” – zamiast Polska Rzeczpospolita Ludowa – oraz wprowadzono wolnorynkowe reformy, zwane „planem Balcerowicza”. W maju odbyły się pierwsze wolne wybory lokalne. 1990 – pierwszy rok wolnej Polski – przyniósł też koniec ruchu „Solidarność” w kształcie znanym z lat osiemdziesiątych. Doszło do rozłamu w Komitecie Obywatelskim i w jesiennych wyborach prezydenckich stanęli naprzeciw siebie Lech Wałęsa i Tadeusz Mazowiecki.

Mazowiecki odpadł w pierwszej turze, wyprzedzony przez trzeciego kandydata, Stana Tymińskiego, a Wałęsa w drugiej rundzie zdobył 75% głosów.

Lech Wałęsa składa przysięgę po wyborze na prezydenta, 22 grudnia 1990 r.

„Dekada, która minęła od lata 1980 roku do jesieni roku 1990, była dla Polski taką polityczną karuzelą, że podobną trudno byłoby znaleźć w dziejach świata. Na początku dziesięciolecia Polska tkwiła jeszcze w szponach komunistycznej dyktatury i należała do bloku sowieckiego. Pod koniec była państwem wolnego narodu”.

Norman Davies, „Boże igrzysko. Historia Polski”, Znak, Kraków 2008
Autorzy: artykuł

Curation — Michał Zarychta, Polish History Museum
Translation —  Thomas Anessi, Barbara Kościa
IT — Artur Szymański

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil