Timișoara – pierwsze wolne miasto

TVR, The Romanian Public Broadcaster

„Zgromadzeni patrzyli na mnie jak na przywódcę, ale w rzeczywistości byłem jedynie więźniem ich gniewu”.
László Tőkés

Początek rewolucji w Timișoarze

Tło wydarzeń:

10 grudnia pastor Kościoła Ewangelicko-Reformowanego László Tőkés oznajmił swoim parafianom, że 15 grudnia zostanie eksmitowany przez funkcjonariuszy milicji i w związku z tym nie będzie mógł odprawić kolejnej mszy. Pastor miał zostać przeniesiony z Timișoary do parafii w Mineu (okręg Sălaj). Poprosił, by parafianie poparli jego sprzeciw wobec przeniesienia. W nocy 10 grudnia przeciwnicy dyktatury Ceaușescu wyszli na ulice Timișoary.

Radu Tinu, były zastępca przewodniczącego służb specjalnych Securitate w okręgu Temesz (Timiș) powiedział, że 15 grudnia z Tőkészem skontaktowali się zagraniczni dyplomaci.

15 grudnia wokół plebani przy Placu Marii, gdzie mieszkał László Tőkés, już o 8 rano zaczęli gromadzić się wierni Kościoła Ewangelicko-Reformowanego z zamiarem wyrażenia sprzeciwu wobec decyzji o przeniesieniu pastora. Grupa zebranych nieustannie się powiększała. Około południa z Placu Marii odwołano funkcjonariuszy milicji, by uspokoić nastroje, zwłaszcza że sytuacją pastora Tőkésa zainteresowała się zagraniczna prasa. Ambasady Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wysłały do Timișoary przedstawicieli, aby czuwali nad przebiegiem wydarzeń. Około 13:00 szef Securitate w okręgu Temesz, pułkownik Traian Sima, wysłał na miejsce kilku agentów, aby zidentyfikowali organizatorów protestu i stronników pastora Tőkésa. Do godziny 16:00 na Placu Marii zebrało się ponad sto osób.

Tłum skandujący przeciwko dyktaturze Ceaușescu

16 grudnia 1989 r.

„Rankiem 15 grudnia pojawiło się kolejnych 150-200 wiernych. Nie wzywałem ich do tego, oni również nie poinformowali mnie o swoich zamiarach”.

László Tőkés

O 8:00 sekretarze Komitetu Okręgowego Rumuńskiej Partii Komunistycznej otrzymali informację, że na Placu Marii zebrało się 300-400 osób.

Radu Bălan, Pierwszy Sekretarz Komitetu Rumuńskiej Partii Komunistycznej w okręgu Temesz, oznajmił, że zadzwonił do niego Nicolae Ceaușescu z rozkazem eksmitowania pastora.

Od 13:00 liczba osób zgromadzonych na Placu Marii w Timișoarze rosła. Przybywało demonstrantów i przedstawicieli władz.

Pułkownik Ion Deheleanu, Komendant Milicji w okręgu Temesz, wydał rozkaz, by sześciu oficerów i podoficerów w cywilnych ubraniach zmieszało się z tłumem. Przed 17:00 na Placu Marii zgromadzonych było już kilkaset osób.

16 grudnia pastor kilkukrotnie usiłował namówić tłum do rozejścia się.

Wieczorem 16 grudnia, między 17:20 a 17:30, na Placu Marii wstrzymano cały ruch uliczny. Kilku działaczy partyjnych wmieszało się w tłum demonstrantów.

„Pod wieczór demonstrantów było tak dużo, że wstrzymali ruch tramwajowy na placu. Niektórzy spontanicznie wdrapywali się na pojazdy i przemawiali do zgromadzonych”.

Peter Siani-Davies „Revoluţia română din decembrie 89” („Rewolucja rumuńska, grudzień '89”)

Z relacji Mariusa Mioca, między godziną 19:00 a 20:00 na placu pojawiły się wozy strażackie i oddziały milicji z tarczami, a demonstranci zostali usunięci sprzed mieszkania pastora Tőkésa.

Tłum przeniósł się w okolice mostu łączącego Plac Marii z centrum miasta. Oddziały milicji uzbrojone w tarcze przeszły przez most, rozdzielając tłum na dwie części. Obie grupy zaczęły zmierzać w kierunku centrum miasta. Około 21:00 na kilka minut zgasły uliczne latarnie. Demonstranci, którzy dotarli pod siedzibę Komitetu Partii, skandowali hasła sprzeciwu wobec Ceaușescu i slogany antykomunistyczne, a następnie zerwali ze ściany budynku symbol Rumuńskiej Partii Komunistycznej.

Funkcjonariusze milicji wyposażeni w tarcze, pałki i hełmy zaatakowali obywateli. O 22:00 na plebanię wysłano najpierw 28 nieuzbrojonych milicjantów, a za nimi pluton interwencyjny złożony z 80 uzbrojonych funkcjonariuszy oraz kilka wozów strażackich. Tej nocy Ceauşescu dwukrotnie dzwonił do generała Iuliana Vlada, najpierw o 22:00, później o 2:00 nad ranem. Pytał go, jakie kroki zostały podjęte, i oskarżał o brak zaangażowania. Liderzy partii w Timișoarze dzwonili do generała Milei z prośbą o interwencję oddziałów wojska. Początkowo Minister Obrony zbagatelizował tę sprawę, mówiąc, że sytuacja nie wymaga takich środków. Następnie wysłał na miejsce pięć zastępów bez amunicji, za którymi wyruszyło jeszcze dziesięć kolejnych zastępów. Zatrzymano 941 demonstrantów.

17 grudnia 1989 r.

Między 13:00 a 17:00 prezes Sądu Okręgowego w Temeszu wydał decyzję w sprawie przymusowej eksmisji pastora Tőkésa wraz z rodziną. Nicolae Ceaușescu rozkazał, aby generał Vasile Milea zorganizował paradę wojskową w Timișoarze w celu zniechęcenia ludności do protestów.

Generał Milea wydał polecenie, aby dwa oddziały specjalne złożone z 500 żołnierzy przemaszerowały wraz z orkiestrą wojskową czterema wyznaczonymi trasami przez miasto. Parada wojskowa przeszła ulicami Timișoary pomiędzy godziną 10:00 a 11:30.

220 funkcjonariuszy milicji i Securitate zostało uzbrojonych w ręczne karabiny maszynowe. O godzinie 11:00 dwa plutony funkcjonariuszy Securitate wraz z trzema plutonami straży granicznej otoczyły gmach Komitetu Okręgowego Partii.

Wojskowy czołg

O 13:30 Minister Obrony Narodowej, generał Vasile Milea, wydał rozkaz rozpoczęcia w Timișoarze interwencji z użyciem ostrej amunicji.

Ogłoszono stan wyjątkowy. W treści rozkazu generał założył obecność wrogich elementów zagranicznych, zasugerował koncepcję nieuchronnej napaści zbrojnej i zasygnalizował, aby wyposażyć żołnierzy w broń palną i amunicję.

O 14:25 na ulice wyjechało osiem czołgów szkoleniowych i dwa czołgi bojowe z zapasem amunicji. Tłumy usiłowały je powstrzymać. Padły strzały ostrzegawcze, jeden z czołgów podpalono.

Około godziny 15:00 demonstranci zaatakowali budynek Komitetu Okręgu Temesz Rumuńskiej Partii Komunistycznej i lokalnej organizacji partyjnej. Tłum podpalił czołg i siłą wtargnął do siedziby głównej Komitetu. Demonstranci wyrzucali przez okna zdjęcia dyktatora, a także partyjne książki i flagi. W dużej sali konferencyjnej znaleźli flagę, z której wycięli godło. Młoda kobieta wyniosła ją na balkon i pokazała tłumom zebranym przed budynkiem. Protestujący zgromadzili się na Placu Opery.

„Należało do nich strzelać, strzelać im w stopy, a ci, którzy by upadli, zostaliby zamknięci w lochach, z których nigdy by nie wyszli”.

Elena Ceaușescu

Wóz milicyjny

Około godziny 16:30 żołnierze otrzymali ostrą amunicję. Doszło do starć między demonstrantami i wojskiem, a demonstrujący tłum podpalił samochód. Major Vasile Joițoiu otworzył ogień z broni automatycznej. Pojawiły się pierwsze ofiary w ludziach.

O 18:30 pięć czołgów zostało zablokowanych na Calea Girocului dzięki barykadzie wykonanej z trolejbusów, które demonstranci zatrzymali, aby uniemożliwić im dojazd do gmachu Komitetu Okręgowego.

Wiele osób zdołało uciec z Placu Wolności i przyłączyć się do tłumów zgromadzonych przed operą i katedrą.

Około 19:15 bez żadnego ostrzeżenia rozpoczęto ostrzał skierowany we wszystkie strony. Oddziały milicji i Securitate patrolowały okolice przez całą noc. Patrole uliczne otworzyły ogień na Placu Opery, a także na Calea Girocului, Calea Aradului, Calea Șagului, Calea Buziaşului, na moście Decebal, Placu Traiana i na Dworcu Północnym w Timișoarze.

Z danych statystycznych opublikowanych w 2008 r. w notatnikach z rewolucji wynika, że 17 grudnia w Timișoarze zginęły 63 osoby, a 326 zostało rannych.

„Powiedziałem, co należało zrobić... Mieliście otworzyć ogień! Mieliście oddać strzały ostrzegawcze, a gdyby to ich nie zatrzymało, mieliście do nich strzelać”.

Nicolae Ceaușescu

Autorzy: artykuł

Editor contributor — Lina Vdovîi
Editor contributor — Monica Paula Coman
Editor contributor — Alina Conţeanu
Editor contributor — George Gurescu
Editor arhive — Mihai Ciobanu
Operator film 16 mm — Carmen Draghici
Documentare foto — Irina Bartolomeu
Editor foto/ video — Silviu Panaite
Coordonator proiect — Dorian Stoica

Twórcy wszystkich multimediów
Pokazane artykuły w niektórych przypadkach mogły zostać przygotowane przez firmy niezależne, dlatego nie zawsze będą zgodne z poglądami wymienionych poniżej instytucji, które dostarczyły te materiały.
Przetłumacz z Google
Strona główna
Przeglądaj
W pobliżu
Profil