Juan Sebastian Elkanoren aztarnaren bila

Esposizio hau izen berarekin Itsasmuseum Bilbaok antolatutako eta ekoitzitako erakusketaren egokitzapen digitala da.

Nazioarteko hainbat eta hainbat artxibo eta liburutegitako bilduma argitaragabea jasotzen du, besteak beste, hauetakoak: Indietako Agiritegi Nagusia, Torre do Tomboko Artxibategi Nazionala, Euskadiko Artxibo Historikoa eta Espainia, Portugal eta Frantziako Liburutegi Nagusiak.

Erakusketari esker, bisitariak gehiago ikasiko du euskal nabigatzaileari, egin zuen balentriari eta bizi izan zuen testuinguruari buruz.

Bizkaia eta Espezien Uharteak

Magallaesen armadaren gastu-liburuko lehen oharra 1.500 urrezko dukat bidaltzea izan zen Bizkaira, Artieta kapitain lekeitiarrarentzat.

Erregearen agindu zuzena izan zen. Kontratazio Etxeko ofizialei ohartarazi zien Bizkaian aurkituko zituztela armadarako hornidura onenak, prezio onenetan.

Tresna eta hornidura guztien artean, nabarmendu egin ziren Bizkaiko burdinazko tresnak, oso preziatuak zirenak garai hartan.

Armadaren bost itsasontzietatik hiru bizkaitarrak ziren: Trinidad, San Antonio eta Santa Maria, Victoria izenez berrizendatua.

Victoria itsasontzia, laurogeita bost tonakoa, 800 dukaten truke enbargatu zitzaion Domingo Apallua ondarroarrari (Bizkaia).

"Jakin beza gutun hau irakurtzen duten orok, nik, Pedro Arismendi, Domingo Apalluaren semeak, Ondarroakoak, Bizkaia konderrian […]. Adierazten dut zuek, ozeano itsasoko Indietako Kontratazio Etxeko epai ofizial jaunok, Santa Maria izeneko itsasontzi bat hartu didazuela erregina, erregea eta haren semea zerbitzatzeko, […]".

Irteera

Espedizioa 1519ko abuztuaren 10ean abiatu zen Sevillatik, Moluka Uharteak helburu. Espedizioan izena eman zuten ia 243 gizonetatik 31 euskaldunak ziren.
Irailaren 20an, bost itsasontziak (Trinidad, San Antonio, Concepción, Victoria eta Santiago) itsasoratu egin ziren Sanlúcarretik.

Astebete geroago, Tenerifen zeuden. Hornitu ondoren, Gineako kostaldearen ertzetik joan ziren eta Atlantikoa gurutzatu zuten, Brasileko noranzkoan.
Abenduaren 13an iritsi ziren Río de Janeirora. Han, produktu freskoak eskuratu zituzten huskerien truke, hala nola karta-sorten truke.

Patagonia eta Suaren Lurraldea

Brasiletik, bost itsasontziak Río de la Platara zuzendu ziren, ordura arte esploratuta zegoenaren muga ezartzen zuen lekura.

Ibai erraldoia zeharkatu ondoren, eremu ezezagunean murgildu ziren, orain Patagonia gisa ezagutzen dugunera iritsiz.

San Julian izendatu zuten portuan natiboak aurkitu zituzten, eta patagoniar izendatu zituzten.

Eguraldia zela eta, Magallaesek, ofizial gaztelarren borondatearen aurka, negua bertan igarotzea erabaki zuen.

Hiru itsasontzi matxinatu egin ziren, Magallaesek matxinada desegitea lortu zuen. Matxinadaren ondorioz, Quesada eta Mendoza kapitainak exekutatu zituzten.

Tidore, iltzea jaio zen lurraldea

1521ean, Trinidad eta Victoria itsasontziak Tidorera iritsi ziren, Espezien Uharteetako batera.

Juan Sebastian harritu egin zen; izan ere, espezia asko egon arren, uharteko herritarrak pobreak ziren. Atzerapenak atzerapen, sotoan milaka kintal iltze sartu zituzten eta bidaiari ekin zioten.

Zenbatzeko oinarrizko unitatea marabedia zen. Espezien Uhartean iltzea erosteko 1.000 marabedi inbertituz gero, 100.000 marabedi lor zitezkeen Europan, merkantzia hori saltzean.

Zirkumnabigazioa

Neguko montzoia aprobetxatu zuten, haizeak Afrikara bultzatuko baitzituen.

Hala ere, irten eta gutxira, Trinidad itsasontzian ura sartzen hasi zen. Victoria ontziak bakarrik jarraituko zuen bidaia, eta nabigazioaren arloko balentriarik handienetako bat lortuko zuen: Indiako Ozeanoa eta Ozeano Atlantikoa zeharkatzea Cabo Verde arte, eskalarik gabe, eta Cabo Verdetik Sanlúcar de Barramedaraino, 1522ko irailaren 5ean.

Tidoren Victoria ontzira igo ziren bederatzi esploratzaile euskaldunetatik lauk munduari bira osoa ematea lortu zuten.

Kapitainaren gutuna

Elkanok gutun bat idatzi zion erregeari, espedizioaren arrakasta kontatzeko.
Karta kopiatu egin zuten, eta Europako hainbat kantzilertzara bidali. Jatorrizkoa galdu egin zen, baina, hiru mende geroago, bost ale aurkitu ziren Europako zenbait hiritan.

Deigarria da kapitainak adierazten duen ikuspegi kolektiboa, bidaia kontatzen duenean.

“[… ] jaun txit goren horrek jakingo du […] munduaren biribiltasuna deskubritu eta munduari bira eman diogula, mendebalderantz abiatuta eta ekialdetik itzulita”.

Sanlúcar, 1522ko irailaren seigarren egunean.-Juan Sebastian Elkano kapitaina.

Valladolideko Gortean

Enperadorea asebete arren, Elkanok epailearen aurrean deklaratu behar izan zuen.

Portugaleko erregeak zigorra eskatzen zuen, hitzemandakoa bete ez zuela eta Portugalen mugak gurutzatu izana leporatzen baitzion.

Enperadoreak Erresumako Justizia Kontseilua deitu zuen eta, azkenean, aho batez, Elkano absolbitu egin zuten.

“[…] Sanlúcarretik idatzi zenidaten gutuna ikusi dut, jakinaraziz onik eta osorik iritsi zaretela Victoria itsasontziarekin[…] agintzen dizuet gutun hau irakurritakoan zuekin bidaiatu duten bi pertsona, burutsu eta zentzudunenak, aukeratzeko eta haiekin batera ni nagoen tokira etortzeko[…]”

1523ko urtarrilean, enperadoreak urtean 500 dukateko ordainsaria esleitu zion Elkanori, nahiz eta ez zen iritsi horiek kobratzera.

Horretarako, Coruñako Espezien Kontratazio Etxeak behar beste mozkin sortu behar zituen.

Armarri bat ere eman zioten, egindako balentria gogoratzeko: “Primus Circundedisti me”. Bestalde, barkatu egin zioten urte batzuk lehenago egindako delitua, hau da, merkatari atzerritarrei bere itsasontzia saldu izana.

“[…] honen bidez jakinarazten dizut barkatu egin zaizkizula aipatu itsasontzia aipatu atzerritarrei saldu izateagatik zenituen zigor zibil eta kriminal guztiak, eta gizon aske izendatzen zaituztet bai zu zeu, bai zure ondorengoak, betiko […]”

Juan Sebastian, enperadorearen mandataria

1523an, Karlos V.ak Juan Sebastiani agindu zion harekin Victoria itsasontzian iritsi ziren ahalik eta gizon gehien bil zitzala eta Gortera eraman zitzala.

Gaztela eta Portugaleko koroek erabaki zuten bilera bat egitea legelari, kosmografo eta pilotuen ordezkaritza batekin, erresuma bakoitzaren eskubidean zehazte aldera, Espezien Uhartearen aurkikuntzari zegokionez.
Saioak Badajoz eta Elvasen egin ziren.

Batzar horretan izan ziren, besteak beste, Hernando Kolon (Kristobal Kolonen semea), Juan Sebastian Elkano eta Juan Vespucio (Amerikoren iloba).
Gaztelarrek eta portugaldarrek mapak erabili zituzten Molukak beren eragin-lerroan zeudela argudiatzeko.

Hainbat hilabetez bildu arren, ez zuten akordiorik lortu.

"[…] Cayako erriberako zubian, hau da, Gaztelako Erresumaren eta Portugaleko Erresumaren arteko mugan, elkarrekin eta presente izan ziren honako jaun txit goren hauek: Hernando Kolon, Simon Alcazaba eta Juan Sebastian Elkano[...]"

Bigarren espedizioa Espezien Uhartera

1522ko abenduaren 22an, Koroak Coruñako Kontratazio Etxea sortu zuen, espezien salerosketa arautu eta arlo horretako itsasontziak eta espedizioak antolatzeko.

Badajozeko batzarra bukatuta, Juan Sebastian Bermeora joan zen, Espezien Uhartera joateko armada berriko bigarrengo gisa.

Kapitain nagusia García Jofre de Loaysa zen. Bermeon, Artieta kapitainak denbora zeraman prestaketa-lanetan. Artilleria eta munizio asko hartu zituzten.

Espedizio hori osatu zuten zazpi itsasontzietako lau Bizkaian eraiki ziren: Victoria, Sancti Spiritus, Anunciada eta San Gabriel.

Enperadoreak Artietari jakinarazi zion Bermeoko ontziolan 350 tonako itsasontzi bat eraikitzen ari zirela, oso zur onarekin, eta hura eskuratzen ahalegintzeko eskatu zion.

Itsasontzia konfiskatu egin zuten. Victoria itsasontziarena halako lau zen konfiskatutako ontziaren edukiera; izen bera jarri zioten, talisman gisa.

"[…] Hona hemen lurralde hauetako berriak: Indiara joateko enperadoreak Bilbon egin zitezela eskatu zuen lau itsasontziak laster egongo dira prest [...]"

Espezien Uhartea helburu zuen bigarren espedizioa, zazpi itsasontzirekin, 1525eko uztailaren 24an atera zen Coruñatik.

Guztira, ehun euskaldun inguruk parte hartu zuen armada horretan, besteak beste Juan Sebastian Elkanoren bi anaiek.

Juan Sebastianek 17 urteko gazte ordiziar bat eraman zuen morroi: Andres Urdaneta.

Itsas bide garrantzitsua aurkituko zuen gazte horrek eguneroko bat idatzi zuen, eta eguneroko hori oso erabilgarria izan zen espedizio horretan gertatutakoa ezagutzeko.

Abuztuaren 6an, astelehenean, ekuatore-lerroaren gainetik 8 gradura zeudenean, Juan Sebastian Elkano kapitaina hil egin zen.

Handik hiru egunera, itsasontziko ofizialek erabaki zuten iparralderago ez joatea.

Zazpi itsasontzietatik, Victoria baino ez zen Moluketara iritsi. Han, su eman zioten, etxera itzultzeko beharko zuten ontzia eraikitzeko ezinbestekoa zen iltzeteria lortzeko.

“Abuztuak 6, astelehena, Juan Sebastian Elkano jaun prestua, kapitain nagusi eta gobernadorea, hil egin da”.

Testamentua

Urdanetak idatzi zuen Juan Sebastian kapitainaren testamentua, bere eskuz.
Ondasunak banatzerakoan, Juan Sebastianek gogoan izan zituen senideak, morroiak eta kideak: arropa eta elikagaiak utzi zizkien. Seme bat eta alaba bat zituela aitortu zuen, bakoitza emakume batena.

Maria Bidaurretarekin alaba izan zuen; Valladoliden zegoen. Alabari 400 dukat utzi zizkion, baina Getariara bizitzera joan eta ezkontza ona izateko baldintzapean.

Semea Getariako Marirekin izan zuen; oinordeko unibertsal izendatu zuen. Semea hilko balitz, haren amona Katalinari (Juan Sebastianen ama) utzi zion dena; hura izango zen oinordetzaren gozamenduna.

Ozeano Barea zeharkatu zuen lehen emakumea

Elkano hil zenean, 120 gizon inguru gelditzen ziren Victoria itsasontzian. Hobeto esanda, 120 gizon, Maria izeneko emakume beltz bat eta haren semea zeuden ontzian.

Emakume hori han izan zela frogatzen du Saavedra kapitain espainiarrak egindako atestatuak; kapitain horrek, Mexikotik Moluketara zihoala Loaysaren armadari laguntzera, naufrago bat jaso zuen Filipinetan.

Gizon hori Sebastián del Puerto deitzen zen eta besteak beste adierazi zuen Loaysaren ontzian emakume beltz bat zegoela.

Euskaraz hitz egiten zuen erregea

Elkano hil ondoren, 100 gizon inguru Espezien Uharteetara iritsi ziren. Zazpi urte inguru eman zituzten han.

Han, Mira printzearekin harremanetan izango zen; gerora, errege izango zen.

Fernao de Castanheda kronikagile portugaldarrak esan zuen Tidoreko Mira erregea gaztelarrekin hazi zela eta, ondorioz, ondo zekiela gaztelaniaz, bizkaieraz eta portugesez; gainera, asko harrotzen zen hizkuntza horiek jakiteaz.

Legatua

Erakusketa honen helburuetako bat Juan Sebastian Elkano nor izan zen hobeto ezagutzea da.

Bizkaiko Lurralde Historikoak bi espedizioetako logistikan izan zuen garrantziari balioa eman nahi dio.

Espero dugu dokumentazio historikoko oinarri sendo baten eta bilduma zein museoetako funtsen bidez zertzelada koloretsuak eman izana itsas gizon horri buruz dakiguna freskatzeko, baita Moluketarako bi espedizio horien ingurumariak eta haietan parte hartu zutenen bizi-esperientzia gogora ekartzeko ere.