Hieronim Bosch (ok. 1450-1516) i znaczenie wybranych symboli

Niderlandzki malarz i rysownik przełomu późnego gotyku i wczesnego renesansu północnego. Jego twórczość charakteryzuje złożona symbolika, dotycząca w wielu przypadkach grzeszności i niedoskonałości człowieka, poprzez swą zawiłość nie do końca jasna dla odbiorców. Malarstwo Boscha stanowiło pewną inspirację dla XX-wiecznych surrealistów. Powstało wiele teorii mających wyjaśnić jego wieloznaczne symbole oraz koszmarne stwory, łącznie z narkotykowym uzależnieniem, alchemią oraz przynależnością do tajemniczej sekty Bractwo Wolnego Ducha . Prawda jest chyba bardziej prozaiczna. Hieronim Bosch przedstawiał metafory i słowne gry, szukał inspiracji w ludowej tradycji i nauce Kościoła, odmalowywał lęki i nadzieje schyłkowego średniowiecza. Chciałbym pokazać kilka symboli na pracach Boscha dostępnych na Google Art Project. Mateusz Piela.

The Pedlar, Jheronimus Bosch, circa 1500, From the collection of: Museum Boijmans Van Beuningen
Przed synem marnotrawnym istnieją dwie możliwości - zwycięstwo nad grzechem, symbolizowanie przez dzięcioła, lub sowa, symbolizująca heretyckie praktyki.
Saint Christopher, Jheronimus Bosch, 1490 - 1505, From the collection of: Museum Boijmans Van Beuningen
Z jednej strony świętego Krzysztofa widnieje ryba, zgodnie z ludowym przysłowiem, symbol męskiego członka. Z drugiej, leci tajemniczy ptak, w tradycji ludowej uznawane za symbol rozpusty.
Christ Mocked (The Crowning with Thorns), Hieronymus Bosch, about 1510, From the collection of: The National Gallery, London
Jedno z wcześniejszych dzieł Boscha, jeszcze nie naładowane symbolami. Pojawia się jednak, w lewym dolnym rogu, charakterystyczna brzydota malowanych ludzi.
Saint John the Baptist in the Desert, Aeken, Hieronymus van, El Bosco, End of the 15th century, From the collection of: Museo Lázaro Galdiano
Wokół Jana widnieje wiele złych symboli - tajemniczy owoc i łupina oznaczają, zgodnie z folklorem, kłótnię oraz żeński organ płciowy. Z tyłu widać nieczyste zwierzę jakim jest świnia.
The Owl's Nest, Jheronimus Bosch, circa 1505 - 1516, From the collection of: Museum Boijmans Van Beuningen
Sowa, w przeciwieństwie do współczesnych skojarzeń z mądrością, w czasach Boscha oznaczała raczej herezję i niewierzących, ale także filozofów, gdyż w starożytności jej znaczenie było bliskie naszemu.
The Temptation of St Anthony, Follower of Hieronymus BOSCH, early to mid 16th century, From the collection of: Art Gallery of South Australia
Bosch miał wielu naśladowców chcących skorzystać na jego popularności, nie potrafili oni jednak tworzyć tak spójnych dzieł, często tylko skupiając się na powielaniu przedziwnych stworów.
Death and the Miser, Hieronymus Bosch, c. 1485/1490, From the collection of: National Gallery of Art, Washington DC
W walce o duszę, zgodnie ze światopoglądem Boscha, wygra zło. Tylko trzy elementy obrazu - odtrącony anioł, zapomniany różaniec i maleńki krucyfiks - symbolizują boskie prawa.
Ecce Homo, Hieronymus Bosch, 1500, From the collection of: Städel Museum
Uderzająca na tym obrazie jest brzydota ludzi w porównaniu do Jezusa. W średniowieczu fizyczna szpetota oznaczała także złą duszę. Autor nie wychodził więc poza konwencję, lecz mocno ją rozbudował.
The Tree-Man, c. 1505, Hieronymus Bosch, c. 1505, From the collection of: Albertina
Ten drzewny stwór pojawia się w najsłynniejszym dziele Boscha, Ogrodzie ziemskich rozkoszy. Do dziś stanowi zagadkę. Znajdująca się jednak w środku tawerna była dla autora miejscem uosabiającym zło.
Burlesque Feast, Jan Mandijn (or Mandyn), c.1550, From the collection of: Museo de Bellas Artes de Bilbao
Praca inspirowana Boschem, wiele symboli się powtarza. Nóż - motyw falliczny, sowa - heretycki, kobza - instrument głupców. Karzeł być może nawiązuje do dziwnych istot w twórczości Boscha
The Fall of the Rebel Angels, Pieter Bruegel the Elder, 1562, From the collection of: Royal Museums of Fine Arts of Belgium
Obraz nawiązujący do "Wozu z sianem". Jak u Boscha, anioły strącone z nieba zamieniają się przedziwne stwory, podobne do zwierząt u Boscha kojarzonych ze złem (ropuchy) czy przemijającą urodą (motyl).
The Dutch Proverbs, Pieter Bruegel the Elder, 1559, From the collection of: Gemäldegalerie, Staatliche Museen zu Berlin
Wśród ponad stu zobrazowanych przysłów, wiele znalazło się wcześniej o Boscha, jak np. "wieszać nocnik", "powiesić śledzia za skrzela", "wielkie ryby jedzą małe" czy świnia ma już przebity brzuch".
Google apps