The hierarch saint is represented in full-length, standing frontally and blessing with his right hand. In his left, now lost, he must have been holding a book. He is flanked by two miniature figures of Christ, offering him a Gospel book, and the Virgin, offering an omophorion with both hands. This theme usually accompanies the representation of St Nicholas, since it refers to the dream he saw while imprisoned by Constantine the Great, who unfrocked the hierarch for slapping the heretic Arius during the first Ecumenical Council of Nicaea. The scene is enclosed within a mosaic border of continuous triangles, and a second broader band formed by the wood itself, sheathed in silver. The relief decoration of the latter is considered to be contemporary with the mosaic scene, apart from a part at the bottom, which was added later. The icon is composed of small tesserae of unequal size and a variety of colours. The head of the saint, as well as Christ and the Virgin, is worked with the smallest tesserae, laid out with great care and closer to each other than the rest. The handling of the material in such a minute scale reveals an absolute control of the media from an artist with high craftsmanship. The icon is usually dated in the 11th century, although it has also been assigned to the 12th. Its relation with miniatures of the 10th century and Menologia of the 11th century, as well as the study of the iconographic, technical and stylistic features of the silver revetment, point to the earlier dating of the icon. If this dating is accepted, then the icon of Saint Nicholas of Patmos must be considered as one of the earlier, if not the earliest mosaic icon of the ‘miniature’ family.


  • Title: Saint Nicholas
  • Creator: Unknown
  • Date Created: 11th century
  • Στοιχεία έργου: Ο Άγιος Νικόλαος. 11ος αιώνας. Συνολικές διαστάσεις: Ύψος 32 εκ. Πλάτος 24 εκ. Πάχος 3,6 εκ. Διαστάσεις ψηφιδωτού: Ύψος 14 εκ. Πλάτος 10 εκ. Ψηφιδωτό σε ξύλο με ανάγλυφη κορνίζα με ασημένια επένδυση.
  • Περιγραφή: Ο ιεράρχης άγιος απεικονίζεται ολόσωμος και μετωπικός, ενώ υψώνει το δεξί του χέρι ευλογώντας. Στο αριστερό χέρι του, που σήμερα έχει χαθεί, θα πρέπει να κρατούσε ένα βιβλίο. Δίπλα του απεικονίζονται σε μικρογραφία ο Ιησούς που του προσφέρει ένα ευαγγέλιο και η Θεοτόκος που τείνει προς αυτόν με τα δύο της χέρια ένα ωμοφόριο. Το εικονογραφικό αυτό θέμα συνοδεύει συχνά τις απεικονίσεις του αγίου Νικολάου, καθώς αποτελεί αναφορά στο όνειρο του αγίου κατά τη διάρκεια της φυλάκισης του από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, ο οποίος είχε καθαιρέσει τον ιεράρχη γιατί χαστούκισε τον αιρετικό Άρειο κατά τη διάρκεια της πρώτης Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας. Η σκηνή περικλείεται από ένα ψηφιδωτό, επίσης, πλαίσιο από συνεχόμενα τρίγωνα, και από ένα δεύτερο πλαίσιο που σχηματίζεται από το ίδιο το ξύλο της εικόνας, επενδεδυμένο με ασήμι. Η ανάγλυφη διακόσμηση του ασημένιου αυτού πλαισίου θεωρείται σύγχρονη με την ψηφιδωτή εικόνα, εκτός από ένα μικρό τμήμα στο κάτω μέρος της, το οποίο προστέθηκε αργότερα. Η εικόνα αποτελείται από μικρές άνισες ψηφίδες σε μεγάλη ποικιλία χρωμάτων. Οι κεφαλές του αγίου, του Ιησού και της Θεοτόκου έχουν δουλευτεί με τις μικρότερες ψηφίδες της όλης εικόνας, τοποθετημένες με ιδιαίτερη προσοχή και σε μικρότερη απόσταση μεταξύ τους από τις υπόλοιπες. Ο χειρισμός του υλικού σε μία τόσο μικρή κλίμακα μαρτυρά απόλυτη γνώση του καλλιτέχνη στο χειρισμό των ψηφίδων και εξαιρετική δεξιοτεχνία. Η εικόνα συνήθως χρονολογείται στον 11ο αιώνα, αν και έχει επίσης προταθεί η χρονολόγησή της στον 12ο. Οι ομοιότητες της όμως με μικρογραφίες του 10ου και Μηνολόγια του 11ου αιώνα, καθώς και η μελέτη των εικονογραφικών, στυλιστικών και τεχνικών χαρακτηριστικών της αργυρής της επένδυσης, συνηγορούν προς την πρωιμότερη χρονολογία. Στην περίπτωση αυτή, η εικόνα του Αγίου Νικολάου της Πάτμου θα πρέπει να θεωρηθεί ως μία από τις αρχαιότερες, αν όχι η αρχαιότερη ψηφιδωτή εικόνα της «μικρογραφικής» ομάδας.
  • Physical Dimensions: w24 x h32 x d3.6 cm (Complete)
  • Bibliography: Manolis Chatzidakis, Icons of Patmos. Questions of Byzantine and Post-Byzantine Painting, National Bank of Greece, Athens 1985. Athanasios D. Kominis (ed.), Patmos. The Treasures of the Monastery, Ekdotike Athenon, Athens 1988.
  • Type: Icons, religious works, mosaics
  • Rights: Monastery of Saint John the Theologian, Patmos, Monastery of Saint John the Theologian, Patmos
  • Medium: Mosaic scene on wood with frame in relief, covered with silver.

Additional Items

Get the app

Explore museums and play with Art Transfer, Pocket Galleries, Art Selfie, and more


Google apps