Konstytucja 3 Maja 1791

Dualistyczne polsko-litewskie państwo wyróżniało się na tle innych tolerancją religijną, a także specyficznym ustrojem z dominującą rolą parlamentu (sejm) oraz ograniczoną władzą wybieralnego króla.

Szczyt potęgi polsko-litewskie państwo osiągnęło na przełomie XVI i XVII w. Wojny z drugiej połowy XVII stulecia – powstanie kozackie Bohdana Chmielnickiego, najazd szwedzki oraz konflikty z Rosją i Turcją – zrujnowały kraj i osłabiły jego pozycję międzynarodową.

Liberum veto miało zapobiegać tyranii większości nad mniejszością. Jednak po 1652 r. przyjęło się, że weto unieważnia nie tylko konkretną ustawę, lecz także dorobek całej sesji sejmu.

Uczestnictwo w wielkiej wojnie północnej (1700–21) przyniosło nie tylko wyludnienie i zniszczenie całych połaci kraju, lecz także uzależnienie polityczne od rosnącej w potęgę Rosji. Kryzys instytucji osiągnął apogeum. Sejmy zrywano regularnie, często z inspiracji obcych dworów obawiających się wzmocnienia Rzeczypospolitej. Liberum veto stało się przyczyną niemożności naprawy państwa.

Jednym z pierwszych zwolenników reform był dwukrotny król Rzeczypospolitej (1704–09, 1733–36), od 1738 r. książę Lotaryngii, Stanisław Leszczyński (1677–1766). W przypisywanym mu dziele „Głos wolny wolność ubezpieczający” opowiadał się za wprowadzeniem kadencyjności sejmu, co uniemożliwiłoby jego zrywanie. Liberum veto miało działać tylko w odniesieniu do poszczególnych ustaw.

Ogromny wpływ na zmianę myślenia o państwie wywarł pijar, reformator szkolnictwa, Stanisław Konarski (1700–73). Opowiadał się za zastąpieniem liberum veto przez głosowanie większością. Jego poglądy były inspiracją dla twórców programu reform forsowanych w pierwszym okresie panowania Stanisława Augusta.

Konarski rozumiał, że reformy polityczne wymagają wychowania idealnego obywatela. Służyć temu miało założone w 1741 r. w Warszawie Collegium Nobilium. Szczególną rolę w programie placówki odgrywało wychowanie patriotyczne w duchu poszanowania wolności i odpowiedzialności za Rzeczpospolitą. Program Konarskiego wcielano także w innych szkołach pijarskich, również w kolegium wileńskim.

Przywódcy Familii główne zagrożenie widzieli w zaborczości Prus, a największe szanse w sojuszu z Rosją. Aby zdobyć wpływy w kręgach petersburskich Czartoryscy wysłali nad Newę bliskiego krewnego, Stanisława Antoniego Poniatowskiego, który wdał się w romans z Katarzyną, władczynią Rosji od 1762 r.

Po śmierci Augusta III, dzięki wsparciu imperatorowej, Poniatowski został nowym władcą i przybrał imię Stanisław August.

Król wespół z Czartoryskimi w latach 1764–66 przeprowadził szereg reform skarbowych i wojskowych, a nawet ograniczył liberum veto. Reformatorzy nie docenili jednak wrogości Rosji i Prus wobec prób wzmocnienia Rzeczypospolitej.

Reformy króla i Familii spotkały się ze zdecydowanym oporem opozycji i Rosji. Intrygi rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina oraz sprzeciw oponentów króla i Familii doprowadziły do wstrzymania programu odnowy, a także do ustanowienia rosyjskiej „gwarancji” nad katalogiem nienaruszalnych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej, w tym liberum veto i wolną elekcją. Miało to ugruntować dominację Petersburga nad państwem polsko-litewskim.

Walki toczyły się w cieniu gry mocarstw niechętnych wzrostowi potęgi Rosji. Dyplomatyczną łamigłówkę mocarstwa rozwiązały kosztem bezbronnej Rzeczypospolitej.

Próbę uniemożliwienia upokarzającej ratyfikacji traktatów zaborczych podjął poseł nowogródzki Tadeusz Reytan, wspierany przez kilku innych posłów, m.in. Samuela Korsaka i Stanisława Bohuszewicza. 

Katarzyna II zgodziła się na współpracę z królem, aby ugruntować rosyjską władzę w Rzeczypospolitej, nie zamierzała jednak zanadto wzmacniać Stanisława Augusta.

Rada składała się z 36 senatorów i posłów obradujących pod przewodnictwem monarchy. Podlegały jej departamenty spraw zagranicznych, skarbu, wojska, sprawiedliwości i administracji. Rada została zreformowana w 1776 r. dzięki współpracy króla i rosyjskiego ambasadora Ottona Stackelberga. Stała się narzędziem skutecznej władzy wykonawczej. 

W 1765 r. Stanisław August założył Szkołę Rycerską, która nie tylko przygotowywała kadetów do służby wojskowej oraz pełnienia urzędów cywilnych, lecz także kształciła ich w duchu miłości i poświęcenia dla ojczyzny. 

Ulepszenie szkolnictwa było jedną z najbardziej doniosłych reform Stanisława Augusta. 14 października 1773 r. sejm na wniosek króla powołał Komisję Edukacji Narodowej (KEN), która zreorganizowała system szkolny i programy nauczania. Powołała do życia szkoły gminne dla ogółu dzieci i szkoły powiatowe dla dzieci szlacheckich. Uczniowie – wśród nich dziewczęta – korzystali z pionierskich podręczników opracowanych w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych pod przewodnictwem Ignacego Potockiego.

Szkoły KEN więcej uwagi niż dawniej poświęcały naukom przyrodniczym, matematyce i językowi polskiemu. Nie rezygnowały z wychowania patriotycznego, które postulował Konarski. Prezesem KEN został brat króla, późniejszy prymas – biskup Michał Jerzy Poniatowski.

Przywódcy polityczni państwa polsko-litewskiego dostrzegli w takich okolicznościach szansę na wyrwanie kraju z marazmu. Stanisław August w początkach sejmu 1788 r. pozostał wierny programowi sojuszu z Rosją, potwierdzonego w poprzednim roku podczas jego spotkania z Katarzyną II w Kaniowe, widząc w nim szansę na uchronienie państwa przed kolejnym rozbiorem.

Opozycja magnacka, na której lidera wyrósł marszałek wielki litewski Ignacy Potocki, dążyła do zniesienia Rady Nieustającej, oddania władzy sejmowi i zwiększenia liczebności wojska. Ten republikański program dobrze odbierało ogarnięte patriotycznym uniesieniem społeczeństwo.

Równocześnie zaczęły się rysować różnice między skupionym wokół Potockiego stronnictwem zwanym patriotycznym a hetmanem wielkim koronnym Franciszkiem Ksawerym Branickim. Hetman dążył od odzyskania władzy nad wojskiem. Aby to osiągnąć, jego poplecznicy starali się obudzić w szlachcie obawy, że reformy uderzą w jej przywileje.

Podchwyciło je reformatorskie stronnictwo patriotyczne z Ignacym Potockim, Stanisławem Małachowskim i Hugonem Kołłątajem na czele, korzystając z dyplomatycznego wsparcia Prus. Sejm nakazał wojskom rosyjskim opuszczenie terytorium Rzeczypospolitej i uchwalił powiększenie armii do 100 tys. żołnierzy. 

Likwidacja Rady Nieustającej oraz oddanie pod władzę sejmu organów administracyjnych nadzorujących skarb, wojsko, dyplomację i sprawy wewnętrzne oznaczało przejęcie przez parlament najwyższej władzy w państwie.

Widząc w tym próbę usamodzielnienia się Rzeczypospolitej ambasador rosyjski Otto Stackelberg namawiał Stanisława Augusta do opuszczenia Warszawy i odmowy uznania sejmu. Król jednak nie zdecydował się na „rozdzielenie od narodu” i przyłączył się do antyrosyjskich zwolenników reform.

Przeciągały się debaty nad liczącym 658 punktów projektem. Tymczasem jesienią 1790 r. minęły dwa lata od zebrania się sejmu. W tej sytuacji stronnictwo patriotyczne wraz z królem zdecydowało się zwołać sejmiki, by wybrać nowych posłów i kontynuować obrady w podwojonym składzie. Nowi członkowie sejmu, w dużej mierze sprzyjający królowi, ożywili tempo prac. W tej sytuacji Potocki zdecydował się na kompromis ze Stanisławem Augustem.

Podstawę potajemnych negocjacji stanowił projekt króla wyrażający jego wizję monarchii konstytucyjnej z silną pozycją władcy. Pośrednikiem w konsultacjach Potockiego ze Stanisławem Augustem był królewski sekretarz Scipione Piattoli. W pracach brali udział również Stanisław Małachowski i Hugo Kołłątaj. Ten ostatni zredagował kompromisową formę tekstu. Twórcy konstytucji postanowili ją uchwalić na jednej sesji, aby uniknąć długiego debatowania nad każdym z jej punktów.

Oficjalnym powodem zorganizowania sesji były zagraniczne depesze donoszące o rozbiorze Rzeczypospolitej, które zamierzano odczytać posłom i senatorom. Do galerii sali senatorskiej w Zamku Królewskim zwolennicy konstytucji sprowadzili publiczność, by wywierała presję na obradujących.

Schodzący się przed południem parlamentarzyści mijali tłum mieszczan i uzbrojoną królewską gwardię. Panowała nerwowa, pełna wyczekiwania atmosfera, którą jeszcze podgrzało odczytanie depesz o planowanym rozbiorze.

Debata ciągnęła się do późnego popołudnia i nie wiadomo, jak długo by jeszcze trwała, gdyby nie wybieg marszałka Stanisława Małachowskiego. Gdy król podniósł rękę, aby zabrać głos, marszałek uciszył salę wołając: „Król przysięga!”. Po zaprzysiężeniu posłowie rzucili się do gratulacji, a zaraz potem udali się do kolegiaty św. Jana (dzisiejszej archikatedry), by dopełnić ceremonii.

Wszystko i wszędzie większością głosów udecydowane być powinno; przeto liberum veto, konfederacje wszelkiego gatunku i sejmy konfederackie, jako duchowi niniejszej konstytucji przeciwne, rząd obalające, społeczność niszczące, na zawsze znosimy.

Skład izby poselskiej miał być wybierany co 2 lata, z możliwością wzywania posłów na sesje. Ustawy uchwalała izba poselska, a obradujący pod przewodnictwem króla senat miał prawo weta zawieszającego ustawę do następnej kadencji. W sprawach niecierpiących zwłoki obie izby głosowały razem.

Żaden rząd najdoskonalszy bez dzielnej władzy wykonawczej stać nie może. […] Doznane klęski bezkrólewiów, perjodycznie rząd wywracających […] i zamknięcie na zawsze drogi wpływów mocarstw zagranicznych […] wskazały roztropności naszej oddanie tronu polskiego prawem następstwa.

Władza wykonawcza należała do króla i Straży Praw złożonej z pięciu ministrów. Niżej w hierarchii znalazły się komisje rządowe edukacji, spraw wewnętrznych, wojska i skarbu.

Władza sądownicza nie może być wykonywaną ani przez władzę prawodawczą, ani przez króla, lecz przez magistratury, na ten koniec ustanowione i wybierane. Powinna zaś być tak do miejsc przywiązaną, żeby każdy człowiek bliską dla siebie znalazł sprawiedliwość, żeby przestępny widział wszędzie groźną nad sobą rękę krajowego rządu.

Organizacja wymiaru sprawiedliwości została oparta na wybieralności sędziów przez ciała przedstawicielskie szlachty i mieszczaństwa. Podział władz nie był jednak konsekwentny: sąd sejmowy pozostał najwyższym trybunałem w sprawach „przeciwko narodowi i królowi”, w Straży Praw był minister sprawiedliwości (choć nie został tak nazwany), a komisje rządowe miały wciąż pewne uprawnienia sądownicze. Niewiele zmieniło się w prawnej pozycji chłopów. 

Konstytucja 3 Maja została uchwalona w wyniku kompromisu. Radykalni republikanie nie sprzeciwili się monarchii konstytucyjnej, a zwolennicy państwa unitarnego ulegli perswazji obrońców odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego. W negocjacjach nad utrwaleniem polsko-litewskiego dualizmu Rzeczypospolitej szczególną rolę odegrał marszałek konfederacji litewskiej Kazimierz Nestor Sapieha.

Litwini mieli stanowić połowę członków Komisji Wojska i Skarbu oraz trzecią część składu Komisji Policji. Przedstawiciele Korony i Litwy mieli na przemian sprawować przewodnictwo w Komisjach Wojska i Skarbu. Korona i Wielkie Księstwo Litewskie stały się równorzędnymi partnerami politycznymi.

W lutym 1792 r. w całej Rzeczypospolitej zebrały się sejmiki, które miały wybrać sędziów do trybunałów. Zwolennicy konstytucji wykorzystali tę okazję, żeby zbadać stosunek szlachty do uchwalonej 3 maja Ustawy Rządowej.

Większość sejmików poparła nowe prawo. Część z nich zaprzysięgła konstytucję, pozostałe zaręczyły jej wierność lub złożyły podziękowania twórcom nowego prawa. Jedynie co dziesiąty sejmik pominął konstytucję milczeniem.

Z większym niż w Koronie poparciem Ustawa Rządowa spotkała się w Wielkim Księstwie Litewskim, w którym zgodę na konstytucję wyraziły wszystkie sejmiki. Wkrótce po ogłoszeniu dokument został przetłumaczony na język litewski. To pierwszy tekst tak wysokiej rangi, który przetrwał do naszych czasów jako pomnik języka litewskiego.

Uchwalenie Konstytucji 3 Maja odbiło się szerokim echem w Europie. Prasa zagraniczna doceniała nie tylko zalety nowego ustroju, lecz także pokojowy sposób jego wprowadzenia. Inaczej rewolucję w Rzeczypospolitej oceniali władcy sąsiednich mocarstw, których nie cieszyła perspektywa wzmocnienia państwa polsko-litewskiego.

Zobaczyliśmy jednocześnie usunięcie anarchii i służalstwa, wzmocnienie tronu dla ochrony społeczeństwa, bez naruszania jego swobód, usunięcie wszelkich obcych intryg poprzez zastąpienie wybieralności korony dziedziczeniem. […] Nikt nie poniósł straty ani nie doświadczył poniżenia. Wszyscy, od króla po robotnika najemnego, poprawili swoją sytuację. Wszystko zachowało swoje miejsce i porządek, ale wszystko w tym miejscu i porządku uległo poprawie. [Edmund Burke, filozof, „Odwołanie od nowych do starych wigów”, 1791].

Stanisław Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski, Franciszek Ksawery Branicki i Szymon Kossakowski -  przeciwnicy reform wprowadzonych w Ustawie Rządowej - po negocjacjach z imperatorową Katarzyną II, 27 kwietnia 1792 r. w Petersburgu podpisali akt konfederacji. Dokument został ogłoszony 14 maja w Targowicy, na krótko przed wkroczeniem wojsk rosyjskich na ziemie Rzeczypospolitej.

Na froncie północnym armia rosyjska dotarła do Brześcia. Na południu dowodzący wojskami koronnymi książę Józef Poniatowski opóźniał marsz Rosjan ku Bugowi. Szczególne znaczenie miały zwycięska bitwa pod Zieleńcami oraz zacięty bój pod Dubienką, gdzie walczył korpus pod dowództwem Tadeusza Kościuszki.

25 lipca 1792 r. w Warszawie Stanisław August zdecydował się przystąpić do konfederacji targowickiej, by „ratować, co się da ratować”. Konstytucji 3 Maja i reform Sejmu Wielkiego uratować się jednak nie dało, a sejm w Grodnie – ostatni w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów – zatwierdził drugi rozbiór i zniósł postanowienia Ustawy Rządowej.

Tymczasem w okupowanym kraju rozpoczęły się przygotowania do insurekcji, nazwanej potem kościuszkowską.

Klasycystyczny projekt Jakuba Kubickiego nie został zrealizowany, plany przekreślił upadek Rzeczypospolitej. Powstała jedynie niewielka kaplica, wokół której przez cały wiek XIX Polacy nielegalnie obchodzili kolejne rocznice uchwalenia konstytucji.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sejm w 1920 r. przyjął ustawę „o wykonaniu ślubu uczynionego przez Sejm Czteroletni, wzniesienia w Warszawie świątyni pod wezwaniem Opatrzności Bożej”. Te plany również nie doszły do skutku. Wola twórców Konstytucji 3 Maja spełniła się dopiero w XXI w.