Polski plakat teatralny

Literniczy plakat Henryka Tomaszewskiego do spektaklu ze scenografią Andrzeja Pronaszki, podkreśla elementy ludowe dramatu.

Okładka książki – czy plakat?

Głośne przedstawienie Macieja Prusa z Elżbietą Kępińską, Marianem Kociniakiem, Romanem Wilhelmim zrealizowane zostało niedługo po wypadkach grudniowych 1970 – fali buntów robotniczych przeciwko socjalistycznej władzy, mających miejsce przede wszystkim na Wybrzeżu, krwawo stłumionych przez milicję i wojsko – i było głosem na temat systemów totalitarnych, swobód obywatelskich i ich ograniczania.

Wizyjny teatr Józefa Szajny przekraczał granice państw, jego spektakle prezentowane były i na zachód, i na wschód od Polski.

Spektakl w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego był próbą zmierzenia się z prozą Joyce’a, inaugurującą działalność eksperymentalnej, „nocnej” sceny Teatru Ateneum – Atelier.

Teatr im. Jana Kochanowskiego w Opolu za dyrekcji Bohdana Cybulskiego (w latach 1979–1982) wpisał się na listę najaktywniejszych teatrów – wydawców plakatów w Polsce.

Plakat do pamiętnego spektaklu, wyreżyserowanego przez Romana Polańskiego i z nim w roli tytułowej, z kreacją Tadeusza Łomnickiego w roli Salieriego. Koncert gry i pojedynek dwóch mistrzów sceny, który zobaczyć chciała cała Warszawa.

Pierwsza z dwóch wersji „Fedry” Lenicy. Dyskretna obecność śmierci.

Styl Młodożeńca jeszcze nierozpoznawalny.

Plakat Świerzego towarzyszył głośnemu wystawieniu staropolskiego dramatu przez Kazimierza Dejmka, dyrektora Teatru Narodowego, z entuzjazmem przyjętemu zarówno przez publiczność, jak i przez krytykę.

Reżyserowała Wanda Laskowska. Było to drugie z kolei wystawienie debiutanckiego dramatu Różewicza, po premierze w Starym Teatrze w Krakowie rok wcześniej w reżyserii Jerzego Jarockiego.

Triumfalny pochód Witkacego przez sceny polskich teatrów rozpoczął się wraz z odwilżą w 1956 roku i trwał mimo politycznie zmiennych zewnętrznych okoliczności.

Ostatnie przedstawienie spektaklu, który został zdjęty z afisza z powodów politycznych, dało impuls do tzw. „wydarzeń marcowych” – studenckiej i politycznej rewolty w marcu 1968, na którą władze zareagowały czystkami antysemickimi i zmuszeniem do emigracji inteligencji pochodzenia żydowskiego. Reżyser spektaklu Kazimierz Dejmek stracił dyrekcję Teatru Narodowego.

W przedstawieniu reżyserowanym przez następcę Kazimierza Dejmka na stanowisku dyrektora sceny narodowej, Adama Hanuszkiewicza, tytułową rolę zagrał Daniel Olbrychski – wybijający się aktor młodego pokolenia.

Plakat jest graficznym wariantem zdjęcia przedstawiającego jadącą na motocyklu Balladynę (Bożenę Dykiel). Spektakl w reżyserii Adama Hanuszkiewicza był jednym z najgłośniejszych przedstawień w powojennej historii polskiego teatru.

Znakomity plakat do niedokończonego przedstawienia Konrada Swinarskiego, jednego z najwybitniejszych i najoryginalniejszych twórców polskiego teatru.

Drugi wariant plakatu – tym razem śmierć symbolizowana jest przez żmiję. Dobry technicznie druk (Warszawska Drukarnia Akcydensowa specjalizowała się w wielkoformatowych drukach) nie pozbawił plakatu założonej przez autora „świetlistości”.

Teatr Mały, powołana przez Hanuszkiewicza filia sceny narodowej, mieścił się w podziemiach kina „Relax”, z wejściem przez Dom Towarowy „Junior”. Na tej kameralnej scenie o nietypowym układzie widowni miało miejsce wiele znaczących premier, m. in. prapremiera "Dramatu nierozpoznanego" w reżyserii Tadeusza Minca i "Antygona" Sofoklesa w reżyserii Hanuszkiewicza, w której w tytułowej roli debiutowała Anna Chodakowska.

Autor plakatu od 15 lat mieszkał już na stałe za granicą; jak wielu innych emigracyjnych artystów przyjmował zlecenia polskich teatrów.

W tym plakacie widoczny już jest charakterystyczny styl Starowieyskiego i jego nawiązywanie do polskiego sarmatyzmu.

Plakat projektowany przez młodego autora wchodzącego przebojem do grona najlepszych twórców polskiego plakatu, ucznia Waldemara Świerzego.

Widoczne jest charakterystyczne dla autora używanie fotografii w plakacie – o ile kreatywniejsze niż obecnie spotykane.

Śmiały zestaw barwnych plam, starannie zakomponowane liternictwo – charakterystyczne cechy projektów Młodożeńca w tym wczesnym plakacie już widać.

Tomaszewski – mistrz metafory, skrótu plastycznego, niestroniący od ironii, stworzył dla Dramatycznego szereg wybitnych plakatów.

Motyw nagiej czaszki to nawiązanie do baroku – ulubionej epoki „Byka” Starowieyskiego.

Ten spektakl wyreżyserował i zagrał w nim tytułową rolę Gustaw Holoubek.

Starowieyski baśniowy…

Starowieyski projektował plakaty do wielu inscenizacji dramatów Różewicza, często były to plakaty z elementami erotycznymi, a nawet obscenicznymi.

W przedstawieniu z polecenia reżysera, Jerzego Jarockiego, na czworakach chodził po scenie Zbigniew Zapasiewicz.

Głośne przedstawienie Jerzego Jarockiego z Gustawem Holoubkiem w roli Skrzypka.

I Jerzy Afanasjew (literat, reżyser), i Jerzy Krechowicz (malarz, grafik) związani byli ze środowiskiem gdańskiego klubu „Żak”, który w drugiej połowie lat 50. stał się ostoją studenckich grup teatralno-kabaretowych i centrum studenckiego życia kulturalnego.

Międzynarodowy Studencki Festiwal Teatru Otwartego (wcześniej Festiwal Festiwali) był prawdziwym oknem na świat środowiska teatru alternatywnego w Polsce. Z założenia gościły na nim zespoły, które zdobyły nagrody na podobnych festiwalach w świecie. Pomysłodawcą i spiritus movens festiwalu był Bogusław Litwiniec, padre teatru alternatywnego, jak go nazywano…

"Pacjenci" – widowisko buffo na motywach powieści Michaiła Bułhakowa to kolejny kultowy spektakl STU w reżyserii Krzysztofa Jasińskiego, założyciela (w 1966) i wieloletniego dyrektora teatru, skupiającego twórców teatralnych, plastyków, muzyków, poetów.

W 1975 Teatr STU uzyskał status teatru zawodowego. W 1977 wystawił musical Marka Grechuty i Jana Kantego Pawluśkiewicza na motywach utworów Witkacego w reżyserii Krzysztofa Jasińskiego "Szalona lokomotywa". Widowisko zrealizowane było z rozmachem, grane pod wielkim namiotem. Na środek areny wjeżdżała rozpędzona biała lokomotywa ze skrzydłami, użyto drezyn i rowerów. W spektaklu występowali Maryla Rodowicz i Marek Grechuta.

Kalambur we Wrocławiu, STU w Krakowie, Ósemki w Poznaniu, Teatr 77 w Łodzi, Akademia Ruchu w Warszawie to nie tylko teatry, ale centra życia kulturalnego młodej inteligencji w czasach PRL. Autor firmowego plakatu Ośrodka „Kalambur” jest czynnym artystą, inicjatorem lub autorem wielu przedsięwzięć, wystaw, akcji, czasem wywołujących dyskusje lub kontrowersje.

Teatr Ósmego Dnia to jeden z najważniejszych teatrów alternatywnych w Polsce, wywodzący się ze studenckiego ruchu kontrkulturowego lat 60. Spektakle realizowane w latach 70. i 80. były ważnym, odważnym, często ironicznym głosem na temat PRL-owskiej rzeczywistości. Plakat z wizerunkiem Stalina ukazał się w czasach „pierwszej Solidarności” – przejściowego złagodzenie politycznych ograniczeń.

Ten plakat zrobił furorę, gdy rozlepiony został na ulicach Warszawy. Czujna zwykle cenzura tym razem nie skojarzyła układu palców u stóp na plakacie z literą „V” – symbolem wolności i zwycięstwa nad władzą, która posunęła się do wprowadzenia stanu wojennego w Polsce.

Plakat zmarłego przedwcześnie utalentowanego autora związanego z Gorzowem Wielkopolskim. Oprócz projektowania plakatów zajmował się także fotografią, próbował reżyserii teatralnej, projektował scenografie (wraz z żoną Ewą).

Teatr Jednego Znaku to cykl plakatów projektowanych i wydawanych przez Nowińskiego od 1984 dla nieistniejącego realnie teatru.

Z tym plakatem wiąże się zabawna historia. W czasach PRL-u artystów obowiązywał cennik za usługi, ściśle określający wynagrodzenie, jakie mogli pobrać za tworzone przez siebie dzieła. Dopuszczalne stawki za plakat nie zadowalały najwybitniejszych. Trudno jednak było znaleźć jakieś obejście dla rygorystycznych przepisów. W przypadku tego projektu Henryk Tomaszewski obciążył dodatkowo Teatr Nowy za… rozbicie na kolory.

Józef Mroszczak – współtwórca polskiej szkoły plakatu, inicjator powstania pierwszego na świecie Muzeum Plakatu w Wilanowie.

Tadeusz Gronowski, uważany za twórcę nowoczesnego polskiego plakatu, był autorem setek prac przede wszystkim reklamowych (np. słynnego „Radion sam pierze”). W okresie międzywojennym związany jako scenograf z kilkoma warszawskimi teatrami zaprojektował jednak bardzo niewiele plakatów teatralnych.

Stanisław Zamecznik – grafik, scenograf, architekt. Dużo płodniejszy jako autor plakatów był jego brat Wojciech.

Zbigniew Kaja – współtwórca polskiej szkoły plakatu, autor kilkuset prac o tematyce przede wszystkim kulturalnej i politycznej, związany z Poznaniem. Syn Ryszard, scenograf i malarz, również projektuje plakaty.

Wiktor Górka to współtwórca polskiej szkoły plakatu, znany przede wszystkim jako autor plakatów filmowych (w tym słynnego do „Kabaretu”).

Bronisław Zelek w latach 70. był asystentem Henryka Tomaszewskiego na Warszawskiej ASP. Emigrował do Austrii. Znany przede wszystkim jako twórca plakatów do filmów grozy, w których integralnie traktował literę jako element plakatu. Projektant kilku krojów pisma.

Otto Axer– malarz, scenograf, przez wiele lat współpracował z Teatrem Współczesnym w Warszawie za dyrekcji Erwina Axera, swego bratanka.

Hubert Hilscher – jeden ze współtwórców polskiej szkoły plakatu. Jego główne zainteresowania w tej dziedzinie to plakat cyrkowy, muzyczny, literniczy.

Cyprian Kościelniak, zawodowo związany ze środowiskiem gdańskim, od 1986 mieszka w Amsterdamie.

Stasys Eidrigevičius – z pochodzenia Litwin, od 1976 mieszka i pracuje na stałe w Polsce.

Franciszek Starowieyski von Byk – takie miano przybrał jeden z wielkich polskiej szkoły plakatu. Twórca „teatru rysowania”, znawca ludzkiej anatomii, w szczególności kobiecego ciała. W swoich pracach ostentacyjnie nawiązywał do twórczości XVII-wiecznych mistrzów.

Jan Jaromir Aleksiun – urodzony w Nowej Wilejce koło Wilna, absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych we Wrocławiu, dyplom z grafiki u Stanisława Dawskiego. Wykładowca, profesor, w latach 1981–1982 także rektor macierzystej uczelni.

Franciszek Maśluszczak to przede wszystkim malarz. I to widać – również w nielicznych plakatach jego autorstwa.

Tomasz Bogusławski zawodowo związany z Państwową Wyższą Szkołą Sztuk Plastycznych w Gdańsku, w latach 2002–2008 rektor tej uczelni.

Jerzy Grzegorzewski – wizyjny reżyser, scenograf, absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Łodzi i Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie. W latach 1982–1997 dyrektor artystyczny (od 1990 także naczelny) Centrum Sztuki Studio im. Stanisława I. Witkiewicza w Warszawie, w latach 1997–2003 dyrektor artystyczny Teatru Narodowego.
Marek Walczewski, przedstawiony na plakacie, był jednym z ulubionych aktorów Grzegorzewskiego.

Wiktor Sadowski, absolwent warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, studiował w pracowni Henryka Tomaszewskiego. Zdobywca złotego medalu Międzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie w 1984.

Wiesław Wałkuski – absolwent warszawskiej ASP, studiował w pracowniach Teresy Pągowskiej i Macieja Urbańca. Projektant plakatów, malarz. Zdobywca wielu nagród.

Roman Kalarus – profesor, w Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach prowadzi Autorską Pracownię Plakatu. Uprawia plakat, grafikę, malarstwo. Laureat wielu nagród.

Michał Kliś, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, w latach 2001–2005 rektor tej uczelni. Grafik, plakacista, laureat wielu nagród.

Mieczysław Górowski – absolwent, a potem profesor ASP w Krakowie. Zdobywca złotych medali na wielu międzynarodowych wystawach plakatów. Malarz.

Rafał Olbiński – absolwent architektury na Politechnice Warszawskiej, od 1981 na emigracji, od 1985 wykładowca nowojorskiej School of Visual Arts. Zdobywca wielu międzynarodowych nagród.

Jakże kapitalne wykorzystanie inicjału Stanisława Wyspiańskiego!

Plakaty (plakato-afisze?) Pluty dla Teatru im. Słowackiego w Krakowie nawiązują do typografii funkcjonalnej. Posługując się pismem drukarskim (obecnie oczywiście komputerowym), tworzy prace niepozbawione, mimo prostoty środków, dowcipu, jak na przykład "Wieczór Trzech Króli".