Warszawskie teatrowisko

Teatrowisko to słowo wywodzące się z mowy codziennej Warszawy pierwszej połowy XIX wieku. Teatrowisko to miejsce, gdzie są teatry – szybko nasuwa się skojarzenie z podobnie konstruowanymi nazwami: targowisko, wysypisko, klepisko, lotnisko. Skojarzenie z targowiskiem nie jest bezzasadne – przecież teatr powstawał w miejscu dawnego Marywilu, ówczesnego centrum handlowego. Można też o teatrowisku myśleć jako o swoistym targu teatrów, targu aktorów, o targowisku próżności nie wspominając… Teatrowisko rymuje się też naturalnie ze słowem widowisko.

W XX wieku „teatrowisko” przypomnieli historycy teatru, Mieczysław Rulikowski i Józef Szczublewski. Szczególnie ten drugi dołożył wielu starań, by przywrócić użycie tego słowa. W podstawowym znaczeniu teatrowisko oznaczało gmach Teatru Wielkiego i Teatru Rozmaitości. W szerszym terminie obejmowało także plac przed teatrami oraz pobliskie sceny – organizacyjnie związane z Teatrami Warszawskimi: Teatr Letni, Teatr Mały, Teatr Nowości, Teatr Nowy.

[…] Codziennie prawie musiała iść wieczorem na plac Teatralny. Jeżeli jej było bardzo pilno, to przechodziła tylko przez plac, spoglądała na Teatr Wielki i szła do domu, a jeśli miała czas, to siadała na skwerze, albo na ławce przy budce tramwajowej i patrzyła stamtąd na szeregi kolumn, na wyniosłe i czyste profile frontu, i tonęła w rozmarzeniu...

Nie myślała, dlaczego to robi; czuła tylko, że Ją nieprzeparcie ciągną te mury... Miała chwile prawdziwej i głębokiej przyjemności, kiedy przechodziła pod kolumnadą, albo gdy w ciszy jasnej nocy przypatrywała się szaremu, długiemu korpusowi.

Mówił do niej ten kamienny olbrzym, słuchała szeptów, co płynęły stamtąd, ech i dźwięków; rozcieńczone w mroku i widzialne tylko dla jej duszy odbicia scen, niedawno tam odgrywanych, przesuwały się przed jej wyobraźnią. Kochała ten gmach... więcej, ona go uwielbiała; był dla niej kultem, modliła się do niego rozmarzeniem i niejasnymi, niesformułowanymi w żadną ideę myślami.


Władysław Reymont
„Komediantka”

Teatrowisko było jednym z najżywszych miejsc Warszawy przełomu XIX i XX wieku. Przy placu Teatralnym znajdował się ratusz, klasztor, żandarmeria, kościół, liczne sklepy. Tętniło życie towarzyskie: podczas przedstawień, podczas koncertów organizowanych przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne. Wreszcie – podczas balów w salach ratusza oraz w Salach Redutowych.

Z rozmowy z panem Konopińskim:

- Pamiętam, był wtedy taki sam śnieżny wieczór. Przed Ratuszem paliły się lampy gazowe. Chodził od jednej do drugiej stróż z długim kijem i rozjaśniał ich płomień. W oknach Ratusza było jasno. Widać było dziesiątki świec w kandelabrach. Na ulicach pełno dorożek, powozy i tramwaj. […] Stałem w tym samym miejscu. Byłem już przebrany, we fraku pod paltem. Namyślałem się jeszcze, czy wrócić do domu, czy zdecydować się na redutę do Wielkiego.

W oknach teatru tez było jasno. Mało powiedzieć jasno. Blask stamtąd bił taki, że aż oślepiał patrzących. Ciągle zajeżdżały sanki. Całe korowody sanek. Dzwoniło to wszystko, parskało. Gramolili się z nich ludzie spod puszystych baranic w narzuconych lekko na ramiona futrach i płaszczach, żeby kostiumu nie popsuć. Z dzwonieniem sanek mieszał się nieustający, tworzący prawdziwą, zaklętą jakąś melodię kobiecy śmiech. […]

I wtedy właśnie ten kobiecy, kuszący śmiech wpłynął na moją decyzję. Nie pamiętam jak oddałem w szatni palto, nie pamiętam jak porwany ludzką falą znalazłem się wewnątrz Sali. Ogarnął mnie tylko rażący oczy blask, zapach perfum i cały chaos barw […]. Wszystko to wirowało wokoło, przeplatało się nawzajem, zlewało w jedno z muzyką, która zawieszona gdzieś w górze grała właśnie najmodniejszego walca Straussa. Muzyka zdawała się przenikać ściany, splatała się z blaskiem. Nawet marmurowe filary zdawały się kołysać rytmicznie. […] Nie poznałem teatralnej Sali.

Andrzej Kobyłecki, Inexprimable w prążki. Wspomnienia karnawałowe, „Stolica” 1947 nr 6

Tworzące teatrowisko Teatry Warszawskie – w tradycji zwane Warszawskimi Teatrami Rządowymi – były ogromnym teatralnym przedsiębiorstwem. Zaczęło się od otwarcia w 1833 roku gmachu, który pierwotnie miał nosić nazwę Teatr Narodowy, jednak po powstaniu listopadowym władze carskie zakazały jej użycia, wobec tego użyto nazwy popularnej już w imperium – Teatr Wielki.

Trzy lata później, w 1836 roku, została otwarta sala teatralna w zachodnim skrzydle – Teatr Rozmaitości (która w 1924 roku zostanie przemianowana na Teatr Narodowy). Na tych dwóch scenach występowały zespoły opery, dramatu i baletu. Dopiero pod koniec wieku XIX utrwali się swoisty przydział: Teatr Wielki dla widowisk operowych, Rozmaitości dla dramatycznych.

Teatr Mały i Teatr Nowości to sceny związane są z początkami warszawskiej operetki.

Od 1880 roku działał Teatr Mały na ulicy Daniłowiczowskiej.

W założeniu teatr miał stanowić konkurencję dla prywatnych imprez teatralnych. Nowy był królestwem podkasanej muzy, rewii i kabaretu. Grały tu zespoły operetki i farsy teatrów warszawskich.

Od czasu do czasu zespoły Teatrów Warszawskich grywały na scenach Łazienkowskich. Teatr w Starej Pomarańczarni ożywał przy okazji rzadkich wizyt carskich.

Przez długi czas warszawskie pokazy zespołów prywatnych były obwarowane licznymi zakazami. Dopiero w 1868 roku przy ulicy Królewskiej otwarto dla szerokiej publiczności pierwszy warszawski teatr ogródkowy Tivoli pod kierunkiem Jana Russanowskiego.

Wiele spośród nich znajdowało się niedaleko teatrowiska: przy ul. Królewskiej – Tivoli, Alkazar i Arkadia; przy ul. Miodowej – Alhambra, Orfeum; czy przy ul. Długiej – Eldorado.