Taksim

İstanbul’un Kalbi

Sunan: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Ali Enis Oza adlı sanatçının Cumhuriyet Anıtı adlı çalışması (1930)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Merkezin Dönüşümü

17. ve 18. yüzyıllarda, Pera’nın sınırını belirleyen mezarlıkları, gezinti yerleri, kahvehaneleri ve su dağıtım merkezi ile tanımlanan Taksim bölgesi, 19. yüzyılın başında Topçu Kışlası’nın yapımıyla askeri bir işlev de kazanmış, yeni rejimin hızla inşa edildiği 20. yüzyılda ise Cumhuriyet’in en kuvvetli temsil alanlarından birine dönüşmüştür. Devletin, İstanbul’un Bizans ve Osmanlı kimliğini yansıtan Tarihi Yarımada yerine, ilk şehircilik denemelerinin uygulandığı, apartmanları, mağazaları ve eğlence yerleriyle modern bir yeni kimliğin yaratımına hâlihazırda uygun Beyoğlu-Taksim bölgesini seçmesi şaşırtıcı değildir. Payitahtta toplumsal devinim Taksim’in mekânsal dönüşümüyle başlatılmak istenir.

Cumhuriyet Anıtı ve imara açılan Talimhane, 1930. Solda, meşhur Ayyıldız apartmanı inşa ediliyor, Salahaddin Giz, 1930, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Cumhuriyet Anıtı’nın etrafında gelişen meydanı, zaman içinde, Taksim Gezisi ve Bahçesi, Talimhane’deki modern apartmanlar, İstanbul Kültür Sarayı (AKM) çevreler.

Cumhuriyet Anıtı’nın çevre düzenlemesi bitmek üzere, 1929/1930, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

1920’lerden günümüze Taksim Cumhuriyet Meydanı, milli bayramların kutlandığı, kamusal ifadelerin yankılandığı, İstanbul’un toplumsal ve kültürel belleğinin merkezi olmayı sürdürüyor.

Antoine-Ignace Melling adlı sanatçının Voyage Pittoresque de Constantinople et des Rives du Bosphore d’Apres les Dessins de M. Melling adlı çalışması (1819)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Gezinti Yerinden Meydana...

Batı yönünde 18. yüzyıl ortasından itibaren Taksim Suyu Tesisleri’nin deposu ve maksemiyle sınırlandırılmış olan düzlük, Osmanlı döneminde “teferrüçgâh” olarak anılan, günümüzde “rekreasyon alanı” dediğimiz bir açık hava gezinti yeri olmayı sürdürdü. Bu alanın Boğaz manzarasının seyredildiği doğu kesiminde, günümüzde tamamen ortadan kalkmış Ayaspaşa Mezarlığı’nın sınırında yer alan, bostancıbaşıların işlettiği kahvehane, Antoine-Ignace Melling’in 1819’da yayımlanan gravüründe izlenebilir. III. Selim tarafından, kapıkulu askerlerinin topçu sınıfı için yaptırdığı, 1806’da yapımı tamamlanan, “Topçu Kışlası / Beyoğlu Kışlası / Taksim Kışlası” olarak anılan askeri yapı, ilerde şekillenecek meydanın kuzey sınırını belirliyordu. Faaliyete geçmesinden bir yıl sonra patlayan Kabakçı İsyanı’nda (1807) tahrip edilen kışlanın II. Mahmud tarafından 1812’de, dönemin hassa baş mimarı Hafız Mehmed Emin Ağa eliyle yenilendiği, inşaatta Marki, Nikola ve Komyanos adlı kalfaların görev aldıkları Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde bulunan belgelerden tespit ediliyor.

Michel Francois Préaulx (Préaux) adlı sanatçının II. Mahmud tarafından 1812’de yenilenen Taksim Topçu Kışlası adlı çalışması (1817)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Charles Pertusier’nin 1817 tarihli albümünde yer alan Préaulx’ya ait gravür kışlanın bu onarımdan sonraki görünümünü vermektedir. 1847, 1862 ve 1893’te geçirdiği onarımlarla son halini alan yapı, 19. yüzyıl Osmanlı kışlalarının şemasını tekrar eder: Ortasında caminin yer aldığı dikdörtgen avlu iki katlı kanatlarla kuşatılmış, köşelere, kule görünümlü üç katlı kitleler yerleştirilmiştir. Cephelere egemen olan ampir üslubunun yalın ifadesine karşılık, batıya (Cumhuriyet Caddesi’ne) açılan ve oryantalist üslubun izlerini sergileyen girişi, Abdülaziz dönemindeki (1861-1876) onarımda şekillenmiş olmalıdır.

Topçu Kışlası’nın ahırları önünde topçular (1900)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Son Avusturya-Macaristan İmparatoru I. Karl İstanbul’u ziyareti sırasında Topçu Kışlası’nın önündeki talim alanında (Talimhane), Avusturya-Macar birliklerini teftiş ediyor, 1918-05-22, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Fransız işgal kuvvetlerinin Topçu Kışlası’nın önündeki talim alanında (Talimhane) düzenlediği Bağımsızlık Günü kutlamaları, 1922-07-14, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

İstanbul’un kurtuluşu nedeniyle düzenlenen resmi törende Topçu Kışlası önünden geçen Türk askerleri (1923-10-06)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Cadde-i Kebir’in (İstiklâl Caddesi) girişinde “Yaşasın Ordu” yazılı zafer takı (1923/1928)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Salahaddin Giz adlı sanatçının Taksim Stadyumu adlı çalışması (after 1921)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Topçu Kışlası

Topçu Kışlası, özellikle futbola olan yoğun ilgiden dolayı, Türkiye’nin ilk spor sunucusu Çelebizade Said Tevfik Bey’in (Sait Çelebi) girişimleriyle 1921’de stadyum olarak kullanılmaya başlandı. İstanbul’un ilk stadyumudur.

Guillaume Berggren adlı sanatçının Topçu Kışlası’nın anıtsal girişi adlı çalışması (late-19th century)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Topçu Kışlası önündeki talim alanında (Talimhane) askeri tören (pre-1922)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Taksim Stadyumu’nda atletizm (1922)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Taksim Stadyumu’nda, Fenerbahçe’nin İngiliz işgal birliklerinden oluşan karma takımı 2-1 yenerek General Harrington Kupası’nı kazandığı ünlü maç, 1923-06-29, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Türk takımlarının İngiliz ve Fransız işgal birlikleriyle yaptıkları maçlar çok ses getirdi; Fenerbahçe’nin İngiliz takımını 2-1 yenerek General Harrington Kupası’nı kazanması tutsak İstanbullularda milli bir zafer kazanmışçasına sevinç yarattı. Milli Takım da ilk maçını, 26 Ekim 1923’te, Romanya’ya karşı burada oynadı.

Taksim Stadyumu’nda 1. İdman Bayramı [19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı] (1928-05-19)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

1940’taki yıkımına kadar Galatasaray ve Güneş spor kulüplerinin mali desteğiyle ayakta kaldı, bir nevi bu kulüplerin sahası oldu.

Taksim Stadyumu’nda güreş müsabakası (1929)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Futbolun yanı sıra, güreş, atletizm, boks, hokey gibi birçok spor dalına ve 19 Mayıs kutlamalarına ev sahipliği yaptı.

Taksim Stadyumu’nun avlusunda Marmara’da yakalanan bir köpekbalığı sergileniyor (late-1920’s)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

The area was also used for events of a different nature...

like a display of this impressive shark caught in the Marmara Sea.

Salahaddin Giz adlı sanatçının Talim alanında (Talimhane) motosiklet kiralayıp gezenler adlı çalışması (late-1920’s)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Taksim Stadyumu’nda seyirciler (1925)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Salahaddin Giz adlı sanatçının Cumhuriyet Anıtı’nın TBMM Başkanı Kâzım (Özalp) Paşa tarafından açılışı adlı çalışması (1928-08-08)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Cumhuriyet Anıtı

Cumhuriyet Anıtı’nın yapımı için, İstanbul milletvekili Hakkı Şinasi Paşa’nın başkanlığında 1925’te oluşturulan bir komisyon, Ankara, Etnoğrafya Müzesi’nin önündeki Atatürk heykelini de tasarlamış olan İtalyan heykeltıraş, akademisyen, besteci ve politikacı Pietro Canonica’ya (1869-1959) başvurmuş, 1 Aralık 1926’da, Maarif Vekâleti’nin de onayıyla anıtın yapımına başlanmıştır.

Salahaddin Giz adlı sanatçının Cumhuriyet Anıtı’nın TBMM Başkanı Kâzım (Özalp) Paşa tarafından açılışı adlı çalışması (1928-08-08)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Anıtın nitelikleri üzerine çeşitli tartışmalar yaşanmış, başlangıçta sadece Atatürk’ü betimlemesi düşünülen anıtın, Canonica’nın da tavsiyesiyle, İstiklal Savaşı’nı ve Cumhuriyet’i de sembolize edecek bir biçimde tasarlanması kararlaştırılmıştır.

Ali Enis Oza adlı sanatçının Cumhuriyet Anıtı ve arka planda, Taksim Topçu Kışlası’nın yarı yıkık ahırları adlı çalışması (1928/1929)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Cumhuriyet Anıtı, Ali Enis Oza, 1929/1930, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Devlet kaynaklarının yetersizliği nedeniyle, eserin maliyeti için İstanbullu Müslüman ve gayrimüslim kişi ve kurumlardan bağışlar toplanmış, Canonica’ya 16.500 İngiliz lirası ödenmiştir.

Pervititch haritasında, imara açılan Topçu Kışlası’nın önündeki talim alanı (Talimhane), 1925, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

ABD Açık Deniz [Avrupa Suları] Filosu amiral gemisi “Raleigh” kruvazörünün İstanbul’u ziyareti. Visamiral John H. Dayton ve beraberindekiler Cumhuriyet Anıtı’na çelenk koyarken (1929)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Yeni Bir Gelenek: Törenler

Cumhuriyet Anıtı’nın yapımıyla İstanbul, yeni rejimi temsil eden bir tören ve toplanma alanına kavuşmuş, mekân sıklıkla yerli-yabancı konukların ziyaretine ve bayram kutlamalarına sahne olmuştu.

Cumhuriyet Anıtı’na, üzerinde “Garbi Trakya İstanbul Tenezzühü [Gezisi]” ve “Yunanlı-Türk… Seyyahları” yazılı çelenk bırakan gençler, 1930-08, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Bir bayram günü, maksem önünde Himaye-i Etfal Cemiyeti (Çocuk Esirgeme Kurumu) görevlileri ve çocuklar Cumhuriyet Anıtı’na doğru ilerliyor (1930)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Cumhuriyet Anıtı önünde Vali ve Belediye Reisi Muhittin Üstündağ, sivil ve askerî erkân Cumhuriyet Bayramı töreninde, 1931-10-29, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Taksim Meydanı’nda İtalyan izcileri, 1931, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
İtalyan Filosunun İstanbul’u ziyareti sırasında subaylar Cumhuriyet Anıtı’na yürüyor, 1932-07-18/1932-07-23, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Cumhuriyet Anıtı önünde öğrenciler, 1930's, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Taksim Stadyumu’nda seyirciler, 1930, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Taksim Stadyumu’nda İdman Bayramı [19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı] hazırlığı, 1930, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Taksim Stadyumu’nda İdman Bayramı [19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı] hazırlığı, 1930, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Taksim Stadyumu’nda İdman Bayramı [19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı], Kadıköy Kız Orta Mektebi öğrencileri, early-1930's, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Ancak, bu alan yetersiz gelecek, meydana hâkim bir Osmanlı anıtı olan Topçu Kışlası’nın yıkımı ve elde edilecek arazinin yeniden düzenlenmesi 1940’a kadar sıklıkla gündeme gelecekti.

Taksim Stadyumu’nda yağlı güreş müsabakası, 1930's, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Taksim Cumhuriyet Meydanı’nda Topçu Kışlası yıkılmış, yerinde İnönü Gezisi (Gezi Parkı) inşa ediliyor (1941)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Henri Prost

1936’da İstanbul’un nazım planını yapmakla görevlendirilen ünlü mimar ve şehirci Henri Prost, kent yönetiminin isteği üzerine, önce Sultanahmet Meydanı’nın, bazı olanaksızlıkların devreye girmesiyle de Cumhuriyet Meydanı’nın düzenlenerek halkın yeni tören ve toplanma alanı olmasını teklif eder.

İnönü Gezisi (Gezi Parkı), devamında Taksim Bahçesi ve solda, Topçu Kışlası’nın bir süre yıkımı bekletilen anıtsal girişi, 1941, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Topçu Kışlası’nın yerinde meydana açılan bir teras ve bunun devamında bir gezi parkı planlar. İleride AKM’ye dönüşecek büyük bir tiyatro binasıyla, Osmanlı Bankası müdürlerinin konutu ve komşu binaların yıkımıyla elde edilecek bir seyir terası da tasarıları arasındadır.

Taksim Cumhuriyet Meydanı, 1941/1943, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Mete Caddesi’nden İnönü Gezisi (Gezi Parkı), Taksim Bahçesi ve Belediye Gazinosu’nun görünümü (1940/1943)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

İstanbul’un İlk Kamusal Parkı

İstanbul’un ilk kamusal parkı olarak kullanıma 1869’da açılan Taksim Bahçesi, Henri Prost tarafından İnönü Gezisi’nin geometrik düzeniyle karşıtlık oluşturacak biçimde, kıvrımlı yollarla, serbest düzende yeniden tasarlanmıştır. Mimar Rüknettin Güney’in tasarımı Belediye Gazinosu, bu parkın kuzeydoğu köşesinde inşa edilmiştir. Taksim Bahçesi, bir yaya köprüsüyle, Harbiye, Maçka ve Dolmabahçe arasında uzanan 2 No.lu Park’la bağlanır. Henri Prost, yeni konut yerleşimlerinin ortasında, araç trafiğiyle kesilmeyen bir gezinti parkı yaratmıştır

Pervititch haritasında İnönü Gezisi’nin (Gezi Parkı) görünümü, 1943, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Elektrik İdaresi müdürlerinin lojmanı olan köşkün yarı yıkık ön cephesi ve Atatürk Kültür Merkezi, 1950, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Cumhuriyet Meydanı’ndan AKM’nin görünümü, 1952/1953, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi
Taksim Meydanı. Ön planda maksem, solda meşhur Kristal Gazinosu ve sağda İnönü Gezisi (Gezi Parkı), 1960, Ait olduğu koleksiyon: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü
Daha az gösterDaha fazla bilgi

Taksim ve civarının havadan görünümü (1960)İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

Taksim ve civarının havadan görünümü

Hazırlayanlar: Hikaye

Küratörler: Ekrem Işın, Catherine Pinguet
Koordinatörler: Zeynep Ögel, Erkan Bora, Gülru Tanman
Çeviri: Melis Şeyhun Çalışlar
Dijital Adaptasyon: Irmak Wöber, Başak Arifoğlu, Umut Koca

Katkıda bulunanlar: Tüm medya
Bazı durumlarda öne çıkan hikaye bağımsız üçüncü taraflarca yaratılmış olabilir ve aşağıda listelenmiş olan içeriği sağlayan kurumların görüşlerini her zaman temsil etmeyebilirler.
Google uygulamaları