Twarze Świętych

Po powrocie do Polski na krótko zatrudnił się w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W 1923 r. porzucił karierę urzędnika, by zająć się wyłącznie malarstwem, gdyż pracując w MSZ, mógł sobie pozwolić jedynie na wieczorową naukę w Szkole Sztuk Zdobniczych i Malarstwa.

W 1925 r. w warszawskiej Zachęcie odbyła się jego pierwsza indywidualna wystawa, która przyniosła mu wielki sukces – to właśnie dzięki niej abp Józef Teodorowicz zaproponował Rosenowi pracę przy dekoracji katedry ormiańskiej we Lwowie. Rosen, choć nie miał żadnego doświadczenia w zakresie malarstwa ściennego, przyjął zaproszenie i wykonał zespół malowideł, który jest bezsprzecznie jego najwybitniejszym osiągnięciem.

Nie ma wątpliwości co do zasadności nadania rysów ks. Teodorowicza św. Grzegorzowi Oświecicielowi (w ujęciu en face, we wspaniałych szatach biskupich, w mitrze i z pastorałem) albo św. Tomaszowi z Akwinu (ukazany z profilu, w biało-czarnym habicie dominikańskim). W pierwszym przypadku oczywistym uzasadnieniem była pozycja ks. Teodorowicza jako wybitnego arcypasterza Kościoła ormiańskiego (św. Grzegorz był „chrzcicielem” Armenii, patronem narodu i kościoła ormiańskiego), a w drugim – sława arcybiskupa jako teologa i kaznodziei. Pisano: wybór [utożsamienia ks. Teodorowicza ze św. Tomaszem] ze względu na rozległość umysłu i niezwykłą bystrość inteligencji obu postaci [tj. ks. Teodorowicza i św. Tomasza] […], doskonały.

Sława arcybiskupa jako teologa i kaznodziei uzasadniała sportretowanie go jako św. Tomasza. Pisano: "wybór ze względu na rozległość umysłu i niezwykłą bystrość inteligencji obu postaci [tj. ks. Teodorowicza i św. Tomasza] […], doskonały."

Pogrzeb św. Odilona to scena zupełnie wyjątkowa, która – ze względu na swą niecodzienną formę i temat, a zarazem tajemniczość – rozpalała wyobraźnię współczesnych. Pisano, że trzy postacie mnichów mary dźwigających przedstawiają trzy stopnie wtajemniczenia religijnego. "Pierwszy, otulony kapturem, jeszcze zda się nie słyszeć głosu z zaświata, drugi, z pałającemi i skupionymi źrenicami, pogląda ku szczęściu oderwanemu od świata tego, a trzeci kroczy już w mistycznem skupieniu i zasłuchaniu w to, co tylko duszom wybranym oglądać i słyszeć dozwolono."

Z ustnych relacji wiadomo, że identyfikując środkowego zakonnika jako ks. Adama Bogdanowicza, owe trzy stopnie wtajemniczenia odnoszono wprost do jego osoby i jego drogi do kapłaństwa.

Ponad Pogrzebem św. Odilona, na wąskich pionowych pasach ściany, po obu stronach okna, ukazano świętych z grona Czternastu Wspomożycieli: po lewej św. Jerzego, a po prawej – św. Krzysztofa, patrona chroniącego od nagłej śmierci i opiekuna podróżnych. Choć obie postaci na pierwszy rzut oka nie wyróżniają się niczym specjalnym, gdyż zostały przedstawione zgodnie z ich tradycyjną ikonografią, to wyjątkowej atrakcyjności wizualnej przydaje im żywa, a zarazem bardzo harmonijna kolorystyka, a psychologicznego prawdopodobieństwa – wyraziście potraktowane, portretowe rysy twarzy.

Św. Jerzy to portret ks. Tadeusza Fedorowicza (1907–2002), [lwowski kapłan, który na ochotnika dołączył do Polaków wywożonych w latach 40. przez władze sowieckie do Kazachstanu i nieformalnie i w ukryciu pełnił wśród nich posługę duszpasterską] pod postacią św. Jerzego walczącego ze smokiem – znajduje się pośród Czternastu Wspomożycieli.

Św. Krzysztof – to najpewniej portret Wacława Damiana Moraczewskiego, wybitnego lekarza i biochemika profesora Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, docenta chemii lekarskiej Uniwersytetu Lwowskiego i rektora tej uczelni.

Przedstawienie Ukrzyżowania – cieszyło się wielką popularnością, dlatego też stosunkowo dużo wiadomo na temat tożsamości uwiecznionych tam osób.
Twarzy ukrzyżowanego Chrystusa Rosen miał nadać rysy Włodzimierza Dzieduszyckiego
(1885–1970), a Matce Bożej – Anny z Dzieduszyckich Wolańskiej (1860–1944); św. Jan to Tadeusz Wojciechowski (1902–1982). Z opisu fotografii Ukrzyżowania w zbiorach ks. Tadeusza Fedorowicza wynika, że w postaci św. Kazimierza uwieczniony został Witold (Tadeusz) Czartoryski (1908–?), w tle pod krzyżem stoją zaś: ks. Andrzej Głażewski (1905–1973) jako św. Szczepan (sportretowany ponadto jako św. Andrzej w Ustanowieniu Najświętszego Sakramentu i jeden z ministrantów w Pogrzebie św.
Odilona) oraz Adam (Michał Józef) Czartoryski (1906–1998) ukazany jako św. Andrzej Bobola. Do św.
Maurycego pozował pomocnik Rosena, Kazimierz Smuczak, a św. Jan Nepomucen to autoportret artysty.

O ile cała galeria świętych ukazanych pod krzyżem to cecha ze wszech miar oryginalna, stanowiąca o niezwykłości i niepowtarzalności lwowskiego Ukrzyżowania, o tyle grupa Marii i św. Jana towarzyszyła przedstawieniom tego tematu „standardowo”. Była bowiem elementem historycznym, nie symbolicznym, ilustrującym opisane w Ewangelii wydarzenie i słowa Chrystusa wypowiedziane do jego Matki: "Niewiasto, oto syn Twój" i do ucznia, którego miłował: "Oto Matka twoja" (J 19, 26–27). Temu ostatniemu na malowidle Rosena swojej twarzy użyczył Tadeusz Wojciechowski, malarz i architekt, twórca licznych witraży.

Rysy Jacka Malczewskiego – malarza, ale i tercjarza franciszkańskiego – otrzymał św. Franciszek z Asyżu. Malczewski z upodobaniem malował autoportrety – rzadko „samoistne”, najczęściej w różnych wcieleniach – czy raczej przebraniach – za pomocą których charakteryzował się jako rycerz, zesłaniec czy też Don Kichot, albo też jako Chrystus.
Pomysł Rosena, aby „obsadzić” Malczewskiego w roli św. Franciszka nie był bynajmniej oryginalny. Sam Malczewski wiele lat wcześniej (w 1908 r.) sportretował się jako Święty Franciszek – w habicie franciszkańskim, w otoczeniu Parek, faunów i chimery – na obrazie przechowywanym obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Helena Ottawowa (1874-1948) została przedstawiona w gronie Czternastu Wspomożycieli jako św. Małgorzata Antiocheńska – święta, do której zwracano się o opiekę przy porodach – w bogatym, zdobionym klejnotami bizantyńskim nakryciu głowy, do połowy ukryta za ukazaną przed nią św. Barbarą, tradycyjnie niosącą wieżę jako swój atrybut. Bogactwo stroju świętej jest nawiązaniem do jej tradycyjnych przedstawień w koronie królewskiej, ale przede wszystkim podkreśleniem jej wschodniego pochodzenia.
Helena Ottawowa była cenioną pianistką i akompaniatorką, we Lwowie prowadziła własną szkołę muzyczną.

Rosen, który starał się zawsze malować zgodnie z „prawdą historyczną” (nawet wtedy, gdy dotyczyła ona legend), bez względu nawet na utarte schematy ikonograficzne – uznając zapewne, że skoro Małgorzata była wczesnośredniowieczną męczennicą żyjącą w Antiochii Pizydyjskiej w Azji Mniejszej, to nie można jej przedstawiać w koronie charakterystycznej dla ikonografii zachodniej – ukazał ją więc w typowym dla sztuki wschodniej nakryciu głowy. Widzimy ją w ozdobionym krzyżem złotym diademie, z którego zwieszają się sznury pereł. Strój świętej można też odczytywać jako aluzję do faktu, że św. Małgorzata jest czczona na równi w Kościele Zachodnim, jak i Wschodnim. A być może odnosi się on również do... samej sportretowanej: Helena Ottawowa – paradoksalnie – należy bowiem do nielicznych (może poza duchownymi obrządku ormiańskiego pracującymi w katedrze) uwiecznionych na katedralnych malowidłach świeckich Ormian.

Jako św. Barbara, patronka m.in. dobrej śmierci oraz górników Zofia Drexler-Pasławska (1887–1979), towarzyszy na malowidłach Helenie Ottawowej przedstawionej obok niej jako św. Małgorzata. To dwie z trójki świętych dziewic w gronie Czternastu Wspomożycieli (trzecia, św. Katarzyna Aleksandryjska, do której wizerunku pozowała Halina Hamerska, została przedstawiona w trzecim przęśle nawy).
Zofia Drexler-Pasławska była śpiewaczką kameralną i nauczycielką wokalistyki, ukończyła też uwieńczone doktoratem studia filozofii. Wielokrotnie występowała przy akompaniamencie pianistki Heleny Ottawowej.